< Biblíufyrirspurn úr Gamla testamentinu

S: Í Gamla testamentinu, hver var fyrstur í Biblíunni til að svara erfiðum spurningum?

S: Fyrsti maðurinn sem til er getið um að hafa gert það var Móse í 2. Mósebók 18:13-16, sem síðar, að tillögu Jetro, skipaði dómara til að úrskurða í minni háu málum í 2. Mósebók 18:22-26. Sálómón, þegar drottning Saba spurði hann erfiðra spurninga í 2. Króníkubók 9:1-2. Að öllum líkindum voru margar þessara spurninga um Guð og lög hans.

S: Af hverju treystir þú Gamla testamentinu?

S: Bæði ritningin og fornleifarfræði benda til þess að engar verulegar breytingar séu á eintökum okkar í dag, að minnsta kosti fimm ástæður:

Guð lofaði að varðveita orð sitt í Jesaja 55:10-11; 59:21; 1. Pétur 1:24-25 og Matteusi 24:35. Við getum treyst Guði.

Jesús og Nýja testamentið staðfestu rit Gamla testamentisins í Matteusi 19:4; 22:32,37; 39; 23:35; Markúsi 10:3-6; Lúkasi 2:23-24; 4:4; 11:51; 20:37; 24:27,44

Fornleifalegar sannanir: Í Septuaginta var Tórunni þýdd á grísku um 400 f.Kr. Dauðahafsrullarnir eru frá um 250 f.Kr. til eftir tímabil Krists, og við getum borið þá saman við Biblíur okkar í dag. Aramísku Targúmsin eru þýðingar gerðar um tíma Jesú. Dauðahafsrullurnar eru um 95.000 brot úr 867 handritum Gamla testamentisins og annarra skrifa. Um þriðjungur Dauðahafsrullanna eru handrit að Gamla testamentinu samkvæmt The NIV Study Bible, bls. 1432. Fornleifarannsóknir sýna að Biblían sem Jesús þekkti hefur varðveist. Nahal Hever (=Wadi Habra) er hellir nálægt Engedi sem inniheldur hluta af 35 handritum. Eitt þeirra er brot skrifað á árunum 50 f.Kr. til 50 e.Kr. úr smáprofetunum á grísku. Í Nahal Hever-handritinu 5/6HevPs er hluti af Sálmi 22 og í öðru er hluti af Sálmi 15:1-2.

Á Masada fannst afrit af Jósúa frá árunum 169–93 f.Kr. og einnig segir að textar á Masada komi úr 1. Mósebók 46:7-11, 3. Mósebók 4:3-9; 8:31-11:40, 5. Mósebók 33:17-24; 34:2-6, Sálmar 150:1b-6, og Esekíel 35:11-15; 36:1-10, 13-14, 17-35; 37:1-14, 16, 23, 28; 38:1-4, 7-8 (með eyðum). Rómverjar lögðu Masada undir sig í apríl 73 e.Kr., svo handritin verða að hafa verið til fyrir þann tíma.

Athugið að brotið úr 1. Mósebók (1. Mósebók 46:7-11), sem Talmon telur að gæti verið úr parafrasi yfir 1. Mósebók sem er í Júbílíubókinni.

Nash-pappýrusinn, dagsettur um 150 f.Kr., inniheldur Tíu boðorðin sameinuð úr 2. Mósebók 20:2-17 og 5. Mósebók 5:6-6:4 o.s.fr. Í honum eru sjötta og sjöunda boðorðin snúin við.

Í wadi Muraba'at/Murabba'at fannst hebreskur handritsrúllur (Mur.88) með tíu af tólf smáprofetunum, frá um 132 e.Kr. Lítil brot úr 1. Mósebók, 2. Mósebók, 4. Mósebók, 5. Mósebók og Jesaja voru fundin í helli 2. Öll Muraba'at-rúllurnar eru nánast samhljóða masoretíska textanum.

Snemmbúnir kirkjufræðingar vísuðu, jafn snemma og á árunum 96–98 e.Kr., víða til Gamla testamentisins.

Gyðinglegir rithöfundar, þrátt fyrir andúð sína gagnvart kristni, varðveittu sama Gamla testamentið sem finna má í hverri protestantískri biblíu í dag.

Sem hlið athugasemd fyrir múslima segir Kóraninn að múslimar skuli trúa á alla spámenn og að Guð hafi gefið Jesú Tóruna og guðspjöllin.

Súra 4:150-151 segir: "Þeir sem neita Allah og sendiboðum hans og vilja aðskilja Allah frá sendiboðum hans, segja: 'Við trúum á suma en hafna öðrum', og vilja taka miðveg, (151) þeir eru sannarlega vantrúaðir;..."

Súra 3:48 segir: "Og Allah mun kenna honum [Jesús] bókina og viskuna, Tóruna og Fagnaðarerindið." Ef Jesús var kenndur Gamla testamentið, og við eigum Gamla testamentið frá tímum Jesú, þá var Jesús kenndur það sem við eigum.

Súra 3:50 segir: "Ég [Jesús] hef komið til yðar til að staðfesta þá Tóru sem var á undan mér. ... Ég hef komið til yðar með tákn frá Drottni yðar. Óttist því Allah og hlýðið mér." Fólki finnst næstum ómögulegt að reyna að gera eftirfarandi.

Súra 5:47 segir: "Látið fólk fagnaðarerindisins dæma eftir því sem Allah hefur opinberað í því...." Ef fólk fagnaðarerindisins á að dæma eftir því sem Guð hefur opinberað í fagnaðarerindinu, hvernig getur þá fagnaðarerindið sem það á að dæma eftir verið annað en það fagnaðarerindi sem Guð sagði þeim að dæma eftir?

Súra 5:48 segir: "Til þín (fólk bókarinnar) sendum við ritninguna í sannleika, sem staðfestir ritninguna sem kom á undan henni og varðveitir hana í öryggi: dæmið því milli þeirra eftir því sem Allah hefur opinberað og fylgið ekki óskum þeirra til einskis, svo þið víkið frá sannleikanum sem hefur komið til yðar...."

Súra 15:9-10 segir: "Við höfum án efa sent niður boðskapinn; og við munum vissulega vernda hann [gegn spillingu]. Við sendum boðbera á undan þér meðal fyrri kynslóða." Súra 15:9 segir ekki aðeins að "Kóraninn" hafi verið varðveittur, heldur "boðskapurinn".

Í stuttu máli er Guð almáttugur, alvitur og alls ekki gáleysislegur. Við getum treyst því að hann hafi ætíð varðveitt rétta leið fyrir þá sem vilja fylgja honum hvert sem hann leiðir.

S: Í Gamla testamentinu, hversu margar verslar og orð eru þar?

S: Samkvæmt Wick Allison í That's In the Bible? - The Ultimate Learn-As-You-Play Bible Quiz Book, (Dell Trade 1994) bls. 18, hefur Gamla testamentið (KJV) 23.214 vers og 647.000 orð á ensku. Þessar tilvitnanir innihalda Fyrstu Mósebók: 1.533, Seinni Mósebók: 1.213, Þriðju Mósebók: 859, Fjórðu Mósebók: 1.288 og Fimmtu Mósebók: 959, samtals 5.852 vers í Tóru.

Q: Hvaða sönnunargögn eru til þess að Gyðingar viðurkenndu að engir spámenn væru til á 400 ára tímabili?

S: Það eru að minnsta kosti fjórar heimildir.

1. Maccabeum 4:45; 9:27; 14:41 segir að fólkið beið "þangað til spámaður rísi".

Handbók agans meðal Dauðahafsritanna leitaði einnig að "komu spámanns".

Babýloníski Talmúdí 7–8 segir: "Eftir síðustu spámennina Hagrí, Sekaríja og Malakí yfirgaf Heilagur Andi Ísrael"

Nýja testamentið vitnar aldrei í neina bók sem skrifuð var eftir Malakí.

Spurning: Í hve marga hluta skiptu gyðingar Gamla testamentinu?

S: Eins og fram kemur í almennri inngangsgrein að Biblíunni, bls. 243, höfðu ólíkir gyðingar mismunandi flokkun.

Engin flokkun er í Septúaginta, í kristnum handritum Vaticanus og Sinaiticus, né í lista gyðingans Epiphaniusar frá Salamis (um 315–403 e.Kr.).

Lögmálið og spámenningarnir eru nefndir af Jesú í Matteusi 7:12; 22:40

Móse og allir spámennirnir voru nefndir í Lúkasi 24:27.

Lögmál Móse, spámenningarnir og sálmarnir er það sem Jesús sagði í Lúkasi 24:44.

Lögmálið (Tóra), spámenningarnir og ritin eru fyrst nefnd í formála til Kíríagosbókar (um 132 f.Kr.), en þar er ekki tilgreint hvaða bækur tilheyra hverjum hluta.

Josephus (um 100 e.Kr.) hefur einnig þrjá hluta, en aðeins fjórar bækur í ritningunum. Sýnist Rút hafa verið talin með í Dómarabókinni, Klageliedin í Jeremía og Ester og Daníel með spámönnunum.

Fíló Gyðingur (lífði 20 f.Kr. til 50 e.Kr.) nefndi "Lögmálið, Spádómana, sem og sálma og hin sem efla og fullkomna þekkingu og guðhræðslu". (The Contemplative Life 3.25)

Babýloníski Talmúdinn gaf nútíma þrefalda skiptinguna.

Lögmálið (Tóra): (Fimm bækur í röðinni: 1. Mósebók, 2. Mósebók, 3. Mósebók, 4. Mósebók, 5. Mósebók)

Spámenn: 8 bækur í röðinni: Jósúa, Dómarabókin, 1. og 2. Samúelsbók (sem ein bók), 1. og 2. Konungabók (sem ein bók), Jesaja, Jeremía, Esekíel og tólf smáspámenn (Hósea til Malakí). Í hebresku Biblíunni fylgja tólf smáspámenn beint á eftir Esekíel.

Skriftir (Ketuvim): 11 bækur í röðinni: Jób, Sálmar, Orðskvæði, Predikarinn, Háskaldan, Rút, Ester, Klagelied, Daníel, Esra-Nehemía (sem ein bók) og 1. og 2. Króníkubók (sem ein bók).

S: Hvenær voru bækur Gamla testamentisins skrifaðar og hvaðan vitnaði Nýja testamentið í þær?

A: Gamla testamentið er eitt af undursamlegustu bókum heimsins. Þrjátíu og níu bækur þess voru skrifaðar á þúsund ára tímabili af konungum, þrælum, prestum, vígspjótum, hirðismönnum, ríkum og fátækum. Hér er tafla yfir ritunartíma og hluti af lista yfir tilvitnanir úr Nýja testamentinu. Fyrir fullkominn lista yfir tilvísanir, sjá Kurt Aland o.fl. The Greek New Testament, 3. útgáfa 1975, bls. 897–903.

Höfundur er sá sem Guð opinberaði orð sitt fyrir. Orðin voru annaðhvort skrifuð niður af honum sjálfum eða af riturum. Til dæmis skrifaði Barúk, ritari Jeremíasar, margar spádómsspjall hans niður. Í Jeremíasarbréfi 51:64 stendur: "...orð Jeremíasar enda hér."

Í Nýja testamentinu eru um 250 tilvísanir í kafla úr Gamla testamentinu. Rithöfundar Gamla testamentsins vísuðu oft hver í annan.

Fimm bækur Lögmálsins: Jósúa 1:7; 8:31; 23:6; 1. Konungabók 2:3; 2. Konungabók 14:6; 17:37; 18:6; 1 Króníkubók 16:40; 2 Króníkubók 17:9; 23:18; 30:5,16,18; 31:3; 35:26; Esra 3:2,4; 6:18; 7:6; Dáníel 9:11,13; Hóseas 8:12

Esra: Nehemías 8:1; Nehemías 12:32

Nehemías: Esra 2:2

Jesaja: 2 Konungabók 19:2; 2 Króníkubók 32:20

Jeremía: Daníel 9:2; 2 Króníkubók 36:22

Jóna: 2 Konungabók 14:25

Míkah: Jeremía 26:18

Haggai: Esra 5:1; Esra 6:14

Sakaría: Nehemía 12:1,4,16, Esra 5:1; 6:14

Meginatriðið er að bækur Gamla testamentisins passi saman eins og samtengdar púslubitar.

Spurning: Hvaða fornu bækum er getið í Gamla testamentinu en ekki í því?

S: Á fornum tíma, eins og nú, eru til fjöldi trúarlegra og sögulegra rita, mörg af misjöfnum gæðum. Fyrir utan apokrýfísku bókunum eru til svokallaðar "pseudo-apokrýfískar bækur" sem enginn viðurkennir í dag. Þetta eru oft falskar ritgerðir sem halda því fram að þær séu skrifaðar af sögulegu persónu en eru það í raun ekki. Auðvitað, ef eitthvað er falskt, er það ekki orð Guðs. Aðrar bækur, þótt þær séu ekki fullkomnar, eru ekki of slæmar. Auðvitað, ef guðhræddur maður skrifar eitthvað sem er satt, er það ekki endilega orð Guðs, né hélt hann því fram að svo væri. Á sama hátt getur góð kristileg bók sem skrifuð er í dag verið góð, en ekki orð Guðs. Sumar bækur, eins og 1. Enoch, eru flóknari. 1. Enoch er samsett bók, þar sem elsti höfundurinn skrifaði líklega mestan hluta fyrsta kaflans. Að auki vitnar Júdasbréfið 14–15 í elsta hluta 1. Enoch.

Gamla testamentið sjálft nefnir nokkrar bækur og skráargögn sem við eigum engar afrit af í dag.

Aðgerðir Sálómons 1 Konungabók 11-41

Sögubækur konunga 1. Konungabók 14:19, 29, 2. Konungabók 19:9-12, 11

Kóngar Júda/Ísraels 2 Króníkubók 16:11; 25:26; 28:26,32; 27:2; 35:27; 36:8

Kóngar Ísraels 2 Króníkubók 20:34; 33:18; 24:7; 1 Konungabók 14:19

Jasher (Réttlátur) Jósúa 10:13; 2 Samúel 1:18

Stríð Drottins Tölur 21:14

Þessar voru aldrei taldar tilheyra ritningunni, heldur einfaldlega aðrar áreiðanlegar heimildir sem hafa glatast í nútímanum.

Q: Hvaða listar yfir bækur Gamla testamentisins höfum við utan Biblíunnar?

S: Hér eru listarnir.

Ben Sira, á 2. öld f.Kr. nema Esekíel

Philo Alexandríuski gyðingurinn (De Vita Contemplativa 25) 3 kaflar

Jósefus, gyðingur rithöfundur <100 e.Kr. Contra Apion 1.8.

Gyðingaráðstefna í Jamníu 90 e.Kr. engin apokryfa

Ráðstefna í Kartagó 397 e.Kr. inniheldur söguleg apokrýfur (þar á meðal 1. og 2. Esdras og bæn Manasse, sem finnast ekki í kaþólsku apokrýfunni í dag)

Q: Hvar finnast kírasmíðar í Gamla testamentinu?

S: Kíasmur eru samhverf ljóðræn uppbygging sem algeng er í hebresku ljóðlist. Hér eru nokkur þeirra.

1. Mósebók 7:4-8:12; 7:21-23a

3Mósebók 24:13-23

3 Mósebók 25:14-17

4. Mósebók 15:35-36

1 Sámúelsbók 2; 3:17; 3:1-4:1; 8:5-22, og 18:20-26

2 Samúelsbók 1:19-27; 5:17-8:18; og 23:1-7

Job 4:5-5:27

Sálmur 3:7-8; 51, 58. Sálmur 109 er nálægt kíasi.

Jesaja 15:1-14; 21:1-10; 22:8-11; 22:1-4; 22:8-11; 22:12-14; 23:1-14; 24:1-13; 26:1-21; 27:1-13; 29:9-14; 32:1-5; 37:14-20; 38:1-8; 38:10-20; 41:17-20; 42:1-4; 42:13-17; 43:1-7; 43:8-13; 43:22-24; 43:25-44:5; 44:6-8; 48:17-22; 51:1-3; 51:7-8; 51:13-15; 55:1-13; 56:9-12; 59:14-20; 61:5-9; 63:15-64:12; 65:1-66:24; 65:17-18b; 65:18c-20; 66:5-14; 66:18-24.

Jeremía 9:1-11; 20:24-18

Sakaría 6:9-15

Esekíel 26:3-14 hefur krosslaga uppbyggingu, þó að hún sé ekki fullkomin krosslögun.

Sumir skýrendur telja að bækurnar Ester og Matteus séu í heild byggðar upp í krossmynstri.

Q: Í Gamla testamentinu, hvar finnst aramíska?

Svar: Í Encyclopedia Britannica, bindi 1 (1956), bls. 684, segir: "Elstu heimildir arameísku máli ná aftur til um 800 f.Kr. … Stafrófið á þessum tíma er lítið öðruvísi en á Móabítasteininum." Þar segir að tvær stefnur hafi verið sem enduðu á tímum Persa

Biblíuversin á arameísku eru eftirfarandi:

1. Mósebók 31:47 (aðeins tvö orð)

Daníel 2:4b-7:28

Esra 4:8-6:18

Esra 7:12-26

Jeremía 10:11

Predikarinn inniheldur nokkur aramísk orðasambönd

Sum nöfn eru bæði hebresk og aramísk

El, Mordekai, Mara (Rut 1:20), Tóbas, Gesem

Sum önnur orð eru bæði hebresk og aramísk.

lahen ("þess vegna" á aramísku, "til þeirra" á hebresku) (Rut 1:13)

Tvær rúnir í höllum í hellum, 11 mílur (18 km) vestan við Amman í Jórdaníu, nefna "Tobiah" á aramísku. (Frá 590 f.Kr. til jafn seint og 200 f.Kr.)

Allar bókmenntir Gamla testamentisins frá exílinu innihalda nokkur babýlónsk eða aramísk orð, samkvæmt When Critics Ask, bls. 265–267. Til viðmiðunar inniheldur Jesaja engin aramísk orð.

Ýmis orð í guðspjöllunum í Nýja testamentinu eru einnig á aramísku.

S: Í Gamla testamentinu, hver er munurinn á ritvillu (eða afriti) og villu í frumritunum? Hvor skýringin væri rökréttari?

S: Ritvillur eru yfirleitt stafsetningarvillur, breytingar á fáeinum stöfum eða stundum sleppt eða endurtekið línu af texta. Einnig eru til viljugar breytingar rithafa þar sem þeir breyttu eða bættu við orði, eða bættu við orði eða orðasambandi til að skýra merkingu, svipað og parafraseringar gera í dag.

Fyrir tiltekinn kafla væri erfitt að segja hvaða útskýring væri rökréttari ef við hefðum aðeins Gamla testamentið, þar sem við eigum ekki næg handrit til að bera saman. Við getum þó borið það saman við tæplega 10.000 handrit Nýja testamentisins. Handrit Nýja testamentisins sýna margar breytingar á einu, tveimur og þremur stöfum vegna ritaravillna og stafsetningarvillna. Það væri ekki rökrétt að segja að handrit Nýja testamentisins innihéldu mörg ritvillur vegna þess að við eigum mörg handrit til að sanna það, en að handrit Gamla testamentisins innihéldu nánast engar vegna þess að við eigum fá handrit sem sýna afbrigði, því við eigum einfaldlega ekki svo mörg handrit af Gamla testamentinu. Nei, heldur er tíðni ritvillna í afritum Gamla testamentisins líklega svipuð að umfangi og tíðni ritvillna í afritum Nýja testamentisins.

S: Trúa kirkjusamtök Krists því að Guð gamla testamentisins sé öðruvísi en Guð nýja testamentisins? (Kristinn maður spurði þetta)

A: Nei, þetta er ósönn ásökun sem ég hef heyrt. Sumar kirkjur Krists hafa nokkrar alvarlegar villur varðandi vatnsskírn sem bjargar fólki í raun, sem stangast á við Postulasöguna 10:44-48, og pelagíska sýn á eðli mannsins, sem stangast á við Jóhannesarguðspjallið 6:44,65 og Rómverjabréfið 3:10-18. Hins vegar, svo langt sem ég best veit, hefur enginn úr Kirkju Krists nokkru sinni sagt að Guð gamla testamentisins sé annar en Guð nýja testamentisins. Hin ýmsu skólar gnostíkanna, forna tegund villutrúar, sögðu þetta og vildu ekki tilbiðja Skapara.

Spurning: Hvers vegna refsir Guð fólki víða í Gamla testamentinu, en gerir það ekki núna?

A: Guð átti í sambandi við Ísraelsmenn áður en Jesús kom nokkuð öðruvísi en hann á í sambandi við kristna síðan krossfestinguna.

Í Gamla testamentinu skapaði Guð sér þjóð úr niðjum Jakobs. Þeir höfðu ekki alla þá þekkingu sem okkur hefur verið gefin í dag, en þeir vissu mikilvægi fórna og alvarleika syndarinnar. Þó að nánast hvert helsta þema í Nýja testamentinu finnist einnig í Gamla testamentinu, var það oft óljóst og í duldri mynd.

Síðan Jesús kom, fer Guð blíðari höndum um börn sín, úr öllum þjóðum og kynþáttum. Til Gyðinga sem höfnuðu Jesú og afkomenda þeirra virðist Guð ekki hafa neitt fleira að segja né samskipti við þá, þó að þeir komi aftur til sögunnar á endatímanum.

Auðvitað mætti halda því fram að reiði Guðs hafi ekki breyst, þar sem fólk fer enn til helvítis. Munurinn er bara sá að á tímum Gamla testamentisins, þegar minni þekking var gefin, gaf Guð fleiri viðvaranir, en á tímum Nýja testamentisins höfum við þegar verið varaðir.

S: Hvaða snemma rithöfundar vísuðu til Gamla testamentisins sem Gamla testamentisins?

S: Hér er listinn. Ef höfundur nefnir Nýja testamentið en ekki Gamla testamentið, er vísað til Gamla testamentsins. Ef það er eingöngu gefið í skyn, er nafnið ekki í feitletri og stendur "Gert í skyn".

Justin Martýr (um 138–165 e.Kr.) nefnir "hvernig Nýja testamentið, sem Guð hafði áður boðið til" í Samtalinu við Trypho Gyðinginn, kafli 51, bls. 221.

Melito frá Sardis (170–180 e.Kr.) nefnir "gamla testamentið" og telur upp bækurnar í broti 4 úr Bók útdrætti, bindi 8, bls. 759

Irenaeus (182–188 e.Kr.) nefnir Nýja testamentið og Gamla testamentið í Irenaeus gegn villutrú, bók 5, kafli 34.1, bls. 563. Hann nefnir það einnig á bls. 564.

Muratoríuskaninn (um 170 e.Kr.) kafli 3, bls. 603, nefnir Gamla testamentið.

Klemens frá Alexandríu (193-202 e.Kr.) "Því Guð er orsök alls góðs; en sumra hluta fremur en annarra, eins og Gamla og Nýja testamentsins;" úr Stromata, bók 1, kafli 5, bls. 305. Sjá einnig Stromata, bók 4, kafli 21, bls. 434

Tertullían (um 213 e.Kr.) "Hann er skýrt skilgreindur fyrir okkur í öllum ritningum – í Gamla testamentinu sem Kristur Guðs, í Nýja testamentinu sem Sonur Guðs." Á móti Praxeas, kafli 24, bls. 620

Tertullían (207/208 e.Kr.) nefnir Gamla og Nýja testamentið í Fimm bókum Tertullíanusar gegn Marcion, bók 4, kafli 6, bls. 351.

Hippolytus (225-235/6 e.Kr.) (óbeint) vísar til Nýja testamentisins í brotum úr skýringum á 1. Mósebók 49:11 bls. 165

Asterius Urbanus (um 232 e.Kr.) "En þeir munu aldrei geta sýnt fram á að einn einasti spámaður Gamla testamentisins, né einn einasti úr hinu nýja …" The Exordium bindi 7, kafli 9, bls. 337

Commodianus (um 240 e.Kr.) "Nú, undrandi, sver að þú munt trúa á Krist; því Gamla testamentið boðar um hann." Instructions of Commodianus k.25 bls.207

Orígenes (225-254 e.Kr.) vísar til "gamla testamentsins" í Orígenes gegn Celsusi, bók 7, kafli 24, bls. 620. Hann nefnir gamla og nýja testamentið í Skýringu á Jóhannesi, bók 5, kafli 4, bls. 348.

Novatíanus (250–257 e.Kr.) nefnir Gamla testamentið og Nýja testamentið í Trúnaðarræðu Novatíanusar um þrenninguna, kafli 7, bls. 617. Hann nefnir einnig sannleikann í bæði Gamla og Nýja testamentinu í kafla 17, bls. 627.

Anonymous Treatise on Rebaptism (um 248–256 e.Kr.) kafli 15, bls. 676, vitnar í 4. Mósebók 11:17 sem Guð hafi sagt til Móse í Gamla testamentinu.

Kýpríanus frá Kartagó (um 246–258 e.Kr.) nefnir Gamla testamentið í Ritgerðum Kýpríanusar, Ritgerð 12, kafli 4, bls. 509

Dionysius frá Róm (259-269 e.Kr.) segir að þrenningin sé í ritningunni en kenningin um "þrjá guði er hvorki kennd í gamla né nýja testamentinu." Á móti Sabellíumönnum k.1 bindi 7 bls. 365

Archelaus (262-278 e.Kr.) nefnir að það sé hvorki tvö gamla testamenti né tvö nýja testamenti. (Kristinn Diodorus er að tala) Deila við Manes k.45 bls.220

Archelaus (262-278 e.Kr.) vísar til Gamla testamentisins. Deilur við Manes k.42 bls.217

Anatólíus frá Alexandríu (270-280 e.Kr.) vísar til "gamla testamentsins", sem gefur í skyn nýtt. páskahugmynd Anatólíusar frá Alexandríu k.8 bls.148

Victorinus frá Pétav (drepinn sem píslarvottur árið 304 e.Kr.) nefnir Gamla og Nýja testamentið í skýringu sinni á Opinberunarbók hins heilaga Jóhannesar, bls. 345

Methodius (270–311/312 e.Kr.) "Ég mun færa ykkur, meyjar, spádóma úr Gamla testamentinu, úr Dómarabókinni, til að sýna að ég tala sannleikann," Veisla tíu meyja Ræða 10 kafli 2 bls. 348

Alexander frá Alexandríu (313–326 e.Kr.) "Og auk guðhræddrar skoðunar um Föðurinn og Soninn játum við einn Heilagan Anda, eins og hinir guðdómlegu rit kennir okkur; sem vígði bæði hina heilögu menn Gamla testamentisins og hina guðdómlegu kennara þess sem kallað er Nýja." Bréf um aríska villutrú, bréf 1, kafli 12, bls. 296

Laktantius (um 303–325 e.Kr.) "En allt ritningarefnið er skipt í tvö testamentin. Það sem var fyrir komu og píslarvætti Krists – þ.e. lögmálið og spámenningarnir – kallast Gamla testamentið; en það sem var skrifað eftir upprisu hans kallast Nýja testamentið." Guðdómlegar stofnanir, bók 4, kafli 20, bls. 122

Eftir Níke

Eusebíus (318–339/340 e.Kr.)

Athanasius (367 e.Kr.) nefnir "gamla testamentið" og skráir bækur þess í hátíðabréfi Athanasiusar 39. kafla 4, bls. 552

Efraím/Efraem (350–378 e.Kr.)

Basilíus frá Kappadókíu (357-379 e.Kr.) vísar til Nýja testamentsins í bréfi 42, kafli 3, bls. 144-145.

Kýril frá Jerúsalem (um 349–386 e.Kr.) nefnir Gamla og Nýja testamentið í Lærdómi 2.4 bls. 8 og 3.6 bls. 15

Þingið í Laodicea (343-381 [eða 363] e.Kr.) kánón 59 bls. 158 nefnir Gamla og Nýja testamentið.

Gréta af Nyssa (382-383 e.Kr.) nefnir Gamla testamentið í verkinu Á móti Eúmóníusi, bók 11, kafli 5, bls. 238

Ambrosius frá Mílanó (370–390 e.Kr.) nefnir Gamla og Nýja testamentið í Um kristna trú, bók 1, kafli 8.57, bls. 210

Grigoríus frá Nanzíusi (330–391 e.Kr.)

Pacianus frá Barcelona (342-379/392 e.Kr.) nefnir Nýja testamentið í Um iðrunarmenn kafli 4.1 bls. 74

Didymus blindi (398 e.Kr.) vísar til Gamla og Nýja testamentsins. Skýringar á Sakaríasi 8 bls. 201

Sýrlenska stiga-bókin (Liber Graduum) (350-400 e.Kr.)

Epiphanius frá Salamis (360-403 e.Kr.) nefnir Gamla og Nýja testamentið. Panarion, kafli 3, skóli 1 og 5, bls. 334

Umsögn Rufinusar um postúlat trúarinnar (374-406 e.Kr.)

Jóhannes Krýsostomos (drepinn sem píslarvottur árið 407 e.Kr.) vísar til "gamla testamentsins" í Nicene and Post-Nicene Fathers, 1. röð, bindi 11, bls. 349

Þing í Kartagó (393-419 e.Kr.)

Jerómus (317–420 e.Kr.)

Ágústínus frá Hippo (338–340 e.Kr.) nefnir Gamla testamentið í Borg Guðs, bók 17, kafli 5, bls. 345 og bók 17, kafli 7, bls. 347. Einnig Skýringar á sálmum 405, 521, 531, 681

Johannes Cassianus (419–430 e.Kr.) Nefndur er Nýja testamentið með nafni í Institutiones eftir Johannes Cassianus, bók 1.1, bls. 201, og í Conference of the Abbot Paphnutius, kafli 15, bls. 327

Vincens frá Lerins (um 434 e.Kr.) vísar til "gamla testamentisins". Tólf bækur, bók 1.1, bls. 201

Sókrat (um 400–439 e.Kr.) Kirkjusaga Sókratar

Theodoretus frá Kýrós (423–458 e.Kr.)

Fjórða kirkjuþingið í Kalsedóníu (451 e.Kr.)

Páfi Leo I í Róm (440–461 e.Kr.)

Meðal villutrúarmanna og falskra bóka

Marínus (um 300 e.Kr.), Bardasene, í deilum við Adamantíos, vísaði til "gamla testamentsins" og nefndi Davíð spámann. Samræður um hina sönnu trú, kafli 862a 20, bls. 173

Theódór frá Mopsuestia (392–423/429 e.Kr.) nefnir Gamla testamentið og sjötíu þýðendur hins guðdómlega ritnings. Skýringar á Sefanías kap. 1, bls. 289

Q: Hverjir eru helstu handrit Gamla testamentisins sem hafa varðveist til dagsins í dag?

S: Það eru sex aðalættir.

1. Masoretísku handritin eru sú fjölskylda sem gyðingar sjálfir varðveittu í gegnum miðaldirnar.

2. Samarítverslunin er mjög lík masóretískum texta og handritum frá Dauðahafinu, nema fyrir nokkrar augljósar breytingar (Gerísímfjall í stað Jerúsalem o.s.frv.). Öll handrit samarítverslunarinnar eru þó frá miðöldum. Sum þeirra eru Codex Add. 1846 (1100 e.Kr.), Codex B (1345/1346 e.Kr.), handrit E (1219 e.Kr.) og Sepher 'Abisha'-rúllan (12.–13. öld). Þeir þýddu einnig Tóru sína á arameísku, grísku og arabísku.

3. Gríska Septuaginta, þar á meðal Lucíanska útgáfan og kristnar ritgerðir,

4. Hexapla Orígenesar hafði fimmtu dálk Septuaginta. Pamphilus og Eusebius létu afrita hana mörgum sinnum og dreifðu. Við höfum varðveitt handrit af því, sem kallast Leiden Codex Sarravianus (4. eða 5. öld e.Kr.). Nicene and Post-Nicene Fathers Second Series bindi 1, bls. 38

5. Siríaksmálið gefur okkur ekki aðeins vísbendingar um tilteknar orð sem erfitt er að vita með vissu í fornhebrúsku, heldur sýnir það okkur einnig hvernig þeir skildu versin á tímum Krists.

6. Dauðahafsrullurnar frá um það leyti sem Kristur lifði. Flest þessara handrita eru líklegust masóretíska textanum, en sum eru líkari sjöunda þýðingunni. Auk biblíuhandrita eru einnig til mörg skýringerð um ritninguna og aðrar trúarlegar bækur.

Auk þess eru hér önnur handrit sem fundust.

Nash-pappýrusinn, dagsettur um 150 f.Kr., inniheldur tíu boðorðin sameinuð úr 2. Mósebók 20:2-17 og 5. Mósebók 5:6-6:4ff. Þetta var elsti þekktur biblíutexti þar til Dauðahafsritin fundust. Mynd af honum er í New International Dictionary of the Bible, bls. 228.

Á Masada fannst afrit af Jósúa sem dagsett er árið 169–163 f.Kr. með massagreiningu kolefnisgeislunar. (The Dead Sea Scrolls Today bls. 18). Rómverjar lögðu Masada undir sig í apríl árið 73 e.Kr., svo handritin verða að vera frá fyrir það tímabil.

Nahal Hever er hellir nálægt Engedi, rétt vestan við Dauðahafið, sem inniheldur brot úr smáprofeitum á grísku (8 Hev XIIgr). Þar er einnig að finna 4. Mósebók (5/6 Hev 1a) og Sálma (5/6Hev 1b). Samkvæmt bókinni Manuscripts of the Greek Bible bls. 34 voru þær skrifaðar á árunum 50 f.Kr. til 50 e.Kr. Rík kona að nafni Babatha leitaði þar hælis í upphafi Bar Kochba-uppreisnarinnar gegn Róm. Þetta er endurskoðun á Septúagínta, gerð í Júdeu, og nánast samhljóða masórísku handritinu.

Wadi Muraba'at-rúllan af Smáprofetunum (Mur 88) er frá um 132 e.Kr. Hún inniheldur Habakkúk 1:3-2:11 og 2:18-3:19. Wadi Muraba'at inniheldur einnig nokkur handrit eftir Bar Kokhba sjálfan frá 132 e.Kr.

Q: Hvað er Saptuaginta?

S: Sæptúaginta (stytt LXX) er þýðing Gamla testamentsins á grísku. Hún samanstendur af öllu gyðinglega Gamla testamentinu auk nokkurs viðbótarefnis. Sebtuaginta var þýdd á árunum 285 (fyrir Tóru) og Gamla testamentið var fullbúið fyrir 160 f.Kr. Þýðing Tórunnar var af háum gæðum, en aðrar bækur, svo sem sumir af smærri spámönnum, voru einfaldlega parafraseringar; Jesaja var mest parafrasískur. Engu að síður er áhugavert að lesa Sebtuagintu af tveimur ástæðum:

a) Að sjá hvað er öðruvísi en í masorétísku útgáfunni, og

b) Hvernig gyðingar fyrir Krist túlkuðu merkingu Gamla testamentisins þegar þeir þýddu það á annað tungumál.

Munið að alexandrísku grísku mállýskunni fyrir Krist skorti guðfræðileg hugtök sem voru til í hebresku og grísku eftir Krist. Raunar gæti LXX og nám Gamla testamentisins á grísku hafa spilað inn í að guðfræðileg hugtök urðu móttækileg grískri málsgerð um Krists daga. Auk þess samræmast kaflar í Nýja testamentinu betur LXX en masoretska textanum.

Nafnið "Septuaginta" kemur af orðinu fyrir "sjötíu". Goðsögnin í svokallaðri Aristeasbréfi segir að 72 Gyðingar frá Jerúsalem hafi komið til Alexandríu og þýtt það á 72 dögum. Fíló segir einnig að þeir hafi þýtt það nálægt Alexandríu.

Það eru til mismunandi útgáfur af Septuaginta. Fyrir utan aðaltextalínuna eru til svokallaðir "Lúkíanstextar" Septuaginta. Lúkíanus var kennari í kirkjunni í Antíokkíu.

Í New International Dictionary of the Bible, bls. 1002, segir að elsta þekkta eintak Septúagínta sé brot úr 5. Mósebók 25:1-3 frá árinu 150 e.Kr. Hins vegar segir Wycliffe Bible Dictionary, bls. 436–438, að elsta tilkomandi eintak Septúagínta sem vitað er um sé afrit af 3. Mósebók frá 100 f.Kr. meðal Dvalardalsritanna sem fundust í helli 4. Varðandi heildarútgáfur Biblíunnar, hafa Vaticanus (325–350 e.Kr.) og Alexandrinus (um 450 e.Kr.) báðar Septúaginta-gamla testamentið. Sinaiticus (340–350 e.Kr.) inniheldur stóran hluta af gamla testamentinu í LXX, þó ekki 5. Mósebók 4:22–28:67 og 30:17 til enda.

Q: Innihélt sjötíuþýðingin allt Apokrýfuna?

S: Íhaldssamir protestantískir kristnir hafa tvær skoðanir.

a) Já, allt apókrýfubókakaflinn er í handritunum Vaticanus (325-250 e.Kr.) og Alexandrinus (um 450 e.Kr.). Sinaiticus (340-350 e.Kr.) inniheldur Tóbit, Júdit, 1. og 4. Maccabeusar, Sálmur Sálmans og Sirak. Um 19 kirkjuritgerðarmenn fyrir Níke-þing vísuðu til bóka úr sögulegu apokrýfunni. Til dæmis vitnar Cyprianus frá Kartagó (um 246–258 e.Kr.) í Sirak í Ritgerð 8, kafli 2, bls. 476 og í Tóbit í Ritgerð 8, kafli 5, bls. 477. Sumir snemma kirkjuritgerðarmenn töldu það ritningu en aðrir gerðu það ekki.

b) Nei, aðeins Sirach og hugsanlega brot úr Tóbit eru til í dag sem sannað er að hafi verið skrifuð fyrir Krist. Meðal Dødehafsrullanna inniheldur 2Q18 (= 2Qsir) Sirach 6:14–15, 20–31, og hellir 7:478 gæti hugsanlega innihaldið brot úr Tóbit. Hol 4 inniheldur fimm brot úr Tóbit (4Q196 til 4Q200), fjögur á aramísku og eitt á hebresku. Einnig segir í bókinni Svör við 101 spurningu um Dauðahafsrullurnar, bls. 25, að rúllur í Masada innihaldi Sirakh 39:27–44:17c á hebresku. Mynd af Tobít 6:12–7:10 í 4QTobitb (=4Q197) er í The Meaning of the Dead Sea Scrolls bls. 184. 11QPs(a) inniheldur Sirakh 51:13–30; þýðing á textanum er í The Meaning of the Dead Sea Scrolls bls. 186.

Önnur rit: Dauðahafsritin innihéldu einnig fjölda sálma og annarra bóka sem ekki eru í apókrýfunni, þar á meðal 1. Enoch, Júbílíubókina og mörg rit sem eru aðeins þekkt úr Dauðahafsritunum. Því sýnir tilvist Sirakh og hugsanlega Tóbit í Dauðahafsritunum ekki að nokkur, jafnvel ekki samfélag Qumran, hafi endilega talið þau tilheyra hinum helgu ritum.

Biblíubækur: Dauðahafsrullurnar innihéldu eintök úr sjötugatalsþýðingunni af 2. Mósebók 28 (7Q1 = 7QLXXExod af 2. Mósebók 28:4-7), 3. Mósebók (4Q119, 4Q120), 4. Mósebók (4Q121) og 5. Mósebók (4Q35; 4Q122). Sýnist svo að Dauðahafsrullurnar innihéldu engar afrit af öðrum bókum Sjötíuþýðingarinnar, og vissulega engar apokrýfískar bækur Sjötíuþýðingarinnar.

Bókin The Dead Sea Scrolls Translated, bls. 467–518, gefur margar upplýsingar um handrit LXX. 4Q51 er það óvenjulegasta. Það er afrit af 1. og 2. Samúelsbók sem hebreskt handrit, og textinn virðist vera hebreska undirstaða Samúelsbókar í Septúaginta. 4Q75 inniheldur Sakaríabók, Malakíabók og Jónasbók og virðist vera hálfvegur milli masoretíska textans og Septúaginta.

Í Archaeological Encyclopedia of the Holy Land, bls. 114, segir að ólíkt biblíubókunum hafi afrit apokrýfískra handrita ekki verið skrifuð af rithöfundum sem bjuggu í Qumran, heldur hafi þessi handrit verið flutt til Qumran.

Þó að apokrýfísku bækurnar hafi án efa verið skrifaðar fyrir tímabil Krists, bendir When Cultists Ask bls. 287 á að við getum ekki sagt með vissu hvort þær hafi verið bættar við Sjötíuþýðinguna fyrir eða eftir tímabil Krists.

Ályktun: Þó að við höfum engin bein sönnunargögn um hvort apokrýfísku bækurnar voru fyrst taldar af sumum sem hluti af Biblíunni fyrir eða eftir Krist, vitnaði Klemens frá Róm í Júdit í 1. Klemensbréfi, kafli 55, án þess að segja að það væri ekki ritning. Þar sem allt apokrýfían var afritað í Septuaginta fyrir árið 325 e.Kr., og ekkert bendir til þess að kristnir menn eða gyðingar hafi vitað að það hafi verið bætt við eftir tíma Krists, er því öruggt að segja:

Ályktun 1: Við getum ekki sannað að það hafi verið í Septuaginta fyrir Krist en,

Niðurstaða 2: Hún var bætt inn einhvern tíma, og engin sönnun þess að hún hafi verið bætt við eftir Krist er til staðar.

S: Hvað er Lucíanska útgáfa Septuaginta?

S: Lucíanus var prestur (eldri) í kirkjunni í Antíokkíu sem dó sem píslarvottur árið 312 e.Kr. Hann gerði afrit af Septuaginta þar sem hann leiðrétti ófullkomleika í grískri málfræði og stíl.

Engar ritgerðir um guðfræði Lucíans hafa varðveist. Hins vegar var einn lærisveinn hans Aríus og annar aríuska villutrúarmaðurinn Eusebíus frá Nikómédíu (ekki kirkjusagnfræðingurinn Eusebíus). Sjá The First Seven Ecumenical Councils (325-787) bls. 51-53,77 fyrir frekari upplýsingar.

Sp.: Hvaða aðrar grískar þýðingar á Gamla testamentinu voru gerðar?

A: Auk Septuaginta og Lucínísku útgáfunnar af Septuaginta voru til þrjár aðrar grískar þýðingar.

Aquila: Eftir að kristni fór að vaxa gerði Aquila, sem var nýtrúar maður í gyðingdóm frá Pontus, þýðingu árið 126 e.Kr. með það að markmiði að ganga gegn Septuaginta, þar sem kristnir menn notuðu hana til að snúa gyðingum til kristni.

Symmachus: Ebionítar voru kristinn sektaflokkur sem hélt sig við margar gyðinglegar venjur og trúðu ekki að Jesús væri Guð. Symmachus ebionítinn gerði þýðingu á annarri öld.

Theódótíon var annar ebíoníti sem gerði þýðingu á sama öld. Við eigum þó aðeins lítil brot úr textum þeirra.

Spurning: Hver er yfirlit yfir Dauðahafsritin og Qumran-samfélagið sem varðveitti þau?

A: Guð lofaði að varðveita orð sitt í Jesaja 59:21; 40:8; Sálmi 119:89 og 1. Pétur 1:23-25. Hins vegar, þar sem fá handrit Gamla testamentisins eru eldri en um 950 e.Kr., gæti einhver verið forvitinn um hversu nákvæmlega Gamla testamentið var miðlað fyrir þann tíma. Hins vegar, árið 1947, kastaði bedúínstrákurinn Muhammad Adh-Dhib steini í helli í Qumran og heyrði hljóð þegar leirker brotnuðu. Það leiddi í ljós geymda bókasafnið, sem innihélt um 500 til 867 handrit frá tímum Jesú, eða um 25–33% þeirra úr Biblíunni.

Aðeins um 200–300 manns bjuggu í Qumran á hverjum tíma. Qumran var eins konar klaustur, því af 1.200 gröfum á kirkjugarðinum voru aðeins 6 kvenna og 4 barna. Þar voru um 200–300 hellar og fólk bjó í 30 þeirra. Flestir bjuggu þó í skálum eða tjöldum. Myntir frá Qumran sýna að fólk bjó þar frá um 135 f.Kr. til hins skyndilega tortímingar árið 68 e.Kr. Rómverjar lögðu Qumran undir sig og drápu eða gerðu að þrælum alla sem ekki komust undan.

Trúarbrögð gyðingasetursins Börn Ljóssins: Nútíma fræðimenn rugluðu einu sinni saman íbúum Qumran og eseníum vegna líkinda þeirra. Þessi sekta, sem kallaði sig "Börn ljóssins", hófst um 200 f.Kr. Þau trúðu á upprisu hinna dauðu (líkt og farísear), stunduðu skírn með sökkvun og höfðu umsjónarmenn sem svipuðu kristnum biskupum. Þau töldu Melkísedek himneskt vera og að hinir óguðu yrðu tortímdir.

Skýringar frá Qumran á 1. Mósebók 49:10 og Jesaja 11:1-3 sýna að þeir hafi viðurkennt þær sem messíasspádóma. Eins og aðrir trúðu samfélagsmenn í Qumran að Messías myndi framkvæma kraftaverk og lækningar. Þeir trúðu einnig að Messías myndi persónulega drepa rómverska keisarann. Það myndi taka mörg ár að grafa alla þá sem féllu í hernaðarsigrum Messíasar. Þannig að, eins og Christian News (23.11.1998) segir, "Við vitum því nú að þegar Kaífas hélt réttarhöldin yfir Jesú, þurfti hann einungis að fá Jesú til að játa að hann væri Messíasinn. Þegar Jesú, sem hafði framkvæmt spáðuðu kraftaverk, játaði það, var hann talinn sekur um landráð gegn keisaranum."

Skoðum "Bókasafnið": Ellefu hellar geymdu um 95.000 brot, 40.000 í helli 4 einum. Sum brotin sem ekki eru úr Biblíunni innihalda mezuzot (vers sem borin eru á handleggjum) og filakteríur (vers sem borin eru á enni) úr 2. Mósebók og 3. Mósebók. Hér eru nokkrir af varðveittu textum Gamla testamentisins.

Engar skýringar á öðrum bókum sýndu að þær teldust til ritninga.

Það að varpa ljósi á gyðingamenningu þess tíma er eitt mikilvægt hlutverk Dvalldalsritanna.

Ein trú sem Qumran-samfélagið deildi með öðrum var sú að Messías myndi framkvæma kraftaverk og lækningar. Þeir trúðu einnig að Messías myndi persónulega drepa rómverska keisarann. Það myndi taka mörg ár að grafa alla þá sem féllu í hernaðarlegum sigrum Messíasar. Þannig, eins og Christian News (11/23/1998) segir, "Vitum við nú að þegar Kaífas hélt réttarhöldin yfir Jesú, þurfti hann aðeins að fá Jesú til að játa að hann væri Messíasinn. Þegar Jesú, sem hafði framkvæmt spáðuðu kraftaverkin, játaði það, var hann talinn sekur um landráð gegn keisaranum."

Í Wycliffe Bible Dictionary, bls. 441, segir að Dauðahafsrullarnir sýni að Jóhannesarguðspjallið, fremur en að vera hellenískur texti frá annarri öld, "sýnist skýrari en nokkru sinni fyrr vera afurð Palestínu á fyrstu öld vegna margra samlíkinga sinna við Qumran-textana."

Eitt handrit úr helli 4 í Qumran er Exodus úr samarítanska pentateukinu. Eitt af elstu handritunum er 4Q17, sem inniheldur Exodus 38 til Levíticus 2. Það er eitt af elstu handritunum, afritað um 250 f.Kr. Það er nánast eins og masoretíska textinn. Jesaja-handritið inniheldur allan texta Jesaja. Það og hitt eintakið í helli 1 voru 95% samhljóða hefðbundnu hebresku Biblíunni, samkvæmt A Survey of Old Testament Introduction, bls. 25. (Í stikkprófi sem ég gerði sjálfur sá ég 94,6% samræmi, staf fyrir staf.)

Það eru nokkrar smávægilegar breytingar á milli masoretska texta og texta frá Kumran, og þær gætu stafað af mállýskulegum mun og breytingum, svipað og við höfum í dag breska ensku og bandaríska ensku. Hér eru nokkrar af stærri eða mikilvægri breytingunum. Einnig vara fræðimenn við því að þrátt fyrir að masoretsku rithöfðingjarnir hafi sýnt ákaflega mikla varúð við nákvæma afritun hvers handrits, gæti það verið að sekta í Kumran hafi ekki haft jafn háan staðal í afritun.

Í 2. Mósebók 1:5 í masórítísku textanum stendur að 70 manns fóru til Egyptalands. Þegar Stefán sagði 75 í Postulasögunni 7:14 gæti maður gert ráð fyrir að ritningin væri (ófeilandi) að skrá það sem Stefán var að endurtaka úr Septuaginta, sem sagði 75. Hins vegar segja Dauðahafsritin einnig 75, svo kannski höfðu Stefán og Septuaginta rétt fyrir sér hér.

Í 5. Mósebók 32:43 stendur "Látið alla engla Guðs tilbiðja hann", en í masorétísku rituninni er þetta ekki. Hebreum 1:6 vísar til þessa.

Í masoretíska textanum í 1. Samúelsbók 17:4 segir að Gólíat hafi verið 6 alinar og lóf, eða um það bil 9 fet og 9 tommur. Hins vegar segja Septúaginta og Dauðahafsritin að hann hafi verið 4 alinar og lóf, eða um það bil 6 fet og 9 tommur.

Targúmar, sem eru aramískar parafrasar, hafa fundist meðal Dvalldalsritanna í Levítikus og tveir targúmar úr köflum Jób. Meðal Dvalardalsritanna eru skýringar á Fyrstu Mósebók, Sálmi 37, hugsanlega Hásöng, Jesaja, Míkah, Nahúm, Sefanía, tvær skýringar á Hósea og ein mjög skemmd skýring á Habakkúk 1:2 til enda 2. kafla. Höfundarnir reyndu að tengja allt við atburði samtímans.

Sebtuaginta: Hol 4 hefur elstu afrit af hluta Sebtuagintu, sem er texti 3. Mósebókar, frá 100 f.Kr. Hol 7 hefur afrit af 28. kafla 2. Mósebókar. Önnur handrit innihalda afrit af 4. Mósebók og tvö afrit af 5. Mósebók. Tveir handrit eru mjög forvitnilegir. Eitt handrit virðist vera hebreska útgáfan sem liggur til grundvallar LXX fyrir 1. og 2. Samúel. Önnur handrit með Sakaríasi, Jónasi og Malakí eru á hebresku sem virðist vera á milli Septuaginta og masoretska textans. Útgáfa Septuaginta af Jeremía er 60 versum (1/8 styttri) en masoretski textinn. Dauðahafshandritið 4QJerb styður sumar þessara fjarvista. Eitt handrit innihélt hebresku útgáfuna af Sálmi 151, sem er einnig í Septuaginta.

Apokryfa og aðrar bækur: 2Q18 (= 2QSir) inniheldur 6. kafla úr Sirakh (Kirkjubók), og hellir 7 inniheldur brot úr Tóbit. Hellir 4 inniheldur einnig fimm brot úr Tóbit (4Q196 til 4Q200). Í Archaeological Encyclopedia of the Holy Land, bls. 114, segir að ólíkt biblíubókunum hafi afritin af apokrýfískum handritum ekki verið skrifuð af rithöfundum sem bjuggu í Qumran, heldur verið flutt til Qumran. Þó að apokryfubækurnar hafi án efa verið skrifaðar fyrir tímabil Krists, bendir bókina When Cultists Ask, bls. 287, á að ekki sé hægt að segja með vissu hvort þær hafi verið bættar við Sjötugustu þýðinguna fyrir eða eftir tímabil Krists.

Ein rúlla, 11QPs, inniheldur viðbótar sálma, svokallaða sálma 152–155. Fyrir utan Dauðahafsrúllurnar eru ýmsar útgáfur af þessum sálmum aðeins þekktar á sýrísku tungumáli.

Dauðahafsritin innihéldu einnig fjölda sálma og annarra bóka sem ekki eru í apókrýfunni, þar á meðal 1. Enoch (nema kafli 2), 14 eintök af Júbílée á hebresku og margar sem eru aðeins þekktar úr Dauðahafsritunum. Þannig sýnir tilvist Sirakh og Tóbit í Dauðahafsritunum ekki að nokkur, jafnvel ekki samfélagið í Qumran, hafi endilega talið þær tilheyra ritningunni.

Dauðahafsrullarnir varpa ljósi á gyðinglegan hugsunarhátt á þeim tíma. Í Wycliffe Bible Dictionary, bls. 441, segir að Dauðahafsrullarnir sýni að Jóhannesarguðspjallið og rit Páls, frekar en að vera einungis hellenísk skjöl frá 2. öld, hafi í raun nokkra samlíkingu við Dauðahafsrullana.

Samantekt: Qumran-hellar veittu gnægð handrita Gamla testamentisins frá tímum Krists, um það bil þúsund árum eldri en masoretísku textarnir. Önnur rit bjóða einnig upp á bakgrunnsupplýsingar um hluta Nýja testamentisins.

Sp.: Hverjir eru helstu munirnir í lestri Masóretíska textans og Dauðahafsrullanna?

S: Hér er úrtak af nokkrum "mikilvægustu" lestunum. Nema annað sé tekið fram er Masoretíustextinn (MT) fyrsta útgáfan og Dauðahafsrúllan sú önnur.

5. Mósebók 5:5 "orð" (MT) vs. "orðin" (Dauðahafsrullur, Samarítverslun, Sæptúaginta, Siríaksmáli, Vulgata, Targúm)

Dt 10:13 "Drottinn" vs. "Drottinn Guð þinn" (Dauðahafsritin, Septuaginta, siríuska útgáfan)

Dt 31:1 "fór og talaði" vs. "hafði lokið að tala allt" (Dauðahafsrullur, Septuaginta)

Dt 32:8 Masóretíska: "börn Ísraels" vs. Septuaginta: "englar Guðs" vs. Dauðahafsrit: "synir Guðs"

Dt 32:15 "Jeshurun" vs. "Jakob borðaði sig saddan; Jeshurun" (Dauðahafsritin, Samarítanska pentateúkinn, Septúaginta)

Dt 32:19 "sá það" vs. "sá það og var öfundsjúkur" (Dauðahafsritin, Septuaginta)

Dt 32:43 "þjóðir" vs. "himnar" (Dauðahafsritin, Septúaginta)

Dt 32:43 (fjarverandi) (masoretíska textinn) vs. "Látið alla engla Guðs tilbiðja hann." (Septeúaginta, Hebreum 1:6, og Dauðahafsritið 4Q44 (=4QDeut(q)), Jóhannes Krýsómómos (dáinn 407 e.Kr.) Predikanir um Hebreum Predikun 4 nr. 2 bls. 382-383)

5M 32:43 "þjónar" vs. "börn" (Dauðahafsritið 4Q44 (=4QDeut(q)), Septúaginta)

Dt 32:43 (fjarverandi) vs. "hann mun endurgjalda þeim sem hata hann" (Dauðahafsrullur 4Q44 (=4QDeut(q)), Septúaginta)

Dt 32:43 "hreinsar land sitt, lýð sinn" vs. "hreinsar landið fyrir lýð sinn") Dauðahafsrit 4Q44 (=4QDeut(q)), Samarítanska pentateukinn, Septúaginta, Vulgata)

Dt 33:8 "Thummim þínum" vs. "Gef Léví Thummim þínum" (Dauðahafsritin, Septúaginta)

5M 33:17 "Fyrsta kálfinn hans" vs. "fyrstakálfur" (Dauðahafshandrit, Septúaginta, Siríuska, Vulgata)

1 Sam 1:23 "orð hans" (MT, Dauðahafsrullu 4Q51 (=4QSam(a))) "orð þitt" (Septúaginta, sýrlenka)

1 Sam 1:24 "með þremur nautum" vs. "með þriggja ára nauti" (Dauðahafsritið 4Q51 (=4QSam(a)), Septúaginta, siríenska)

1 Sam 2:1 "Drottinn" vs. "Guð minn" (Sebtuaginta)

1 Sam 2:1 "sigur þinn" vs. "sigur minn" (Dvalardalsrúllan 4Q51 (=4QSam(a)))

1 Sam 2:20 "gefa þér" vs. "endurgreiða þér" (Sebtuaginta, Dauðahafsrit 4Q51 (=4QSam(a)))

1 Sam 2:20 "bæn sem hún bað um" vs. "gjöf sem hún gaf" (Septuaginta, Dauðahafsrit 4Q51 (=4QSam(a)))

1 Sam 2:21 "Þegar Drottinn" vs. "Og Drottinn" (Septúaginta, Dauðahafsrúllan 4Q51 (=4QSam(a)))

1 Sam 2:27 "þegar þeir voru í húsinu" vs. "þegar þeir voru þrælar hússins" (Septúaginta, Dauðahafsritið 4Q51 (=4QSam(a)))

1 Sam 2:29,32 "spark" vs. "horfa með gráðugu auga" (Septúaginta, Dauðahafsritið 4Q51 (=4QSam(a)))

1 Sam 2:33 "augun þín … hjarta þitt" vs. "augun hans … hjarta hans" (Septúaginta, Dauðahafsrullur 4Q51 (=4QSam(a)))

1 Sam 2:33 "unga menn" vs. "dauða af sverði" (Septúaginta, Dauðahafsrullur 4Q51 (=4QSam(a)))

1 Sam 3:4 "kallaði Sámúel" vs. "kallaði, "Sámúel! Sámúel!" (Septúaginta, Dauðahafsritið 4Q51 (=4QSam(a)))

1 Sam 14:49, 1 Sam 18:17 "Merab" vs. "Merob" í Dauðahafsritinu 4Q51 (=4QSam(a)) fyrir 1 Sam 14:49, Dauðahafsritinu 1Q7 (=1QSam) fyrir 1 Sam 18:17, og í Septúagúntu (Expositor's Bible Commentary bindi 3, bls. 669)

Job 22:8 (fjarverandi) vs. "Og þú segir" (Dádalandsrullu-targúm yfir Job 11Q10 (=11QtgJob)).

Job 22:17 "til þeirra" vs. "til okkar" (LXX, siríakska þýðingin, Dauðahafsritin Targum)

Sálm 119:37 "á þínum vegi" (hebreskur masoretískur texti, Septuaginta, Vulgata) vs. "samkvæmt orði þínu" (tvö masoretísk handrit, Dauðahafsritin og aramísk Targúm)

Jesaja 7:14 Masóretískur texti: "hún skal kalla nafn hans" vs. Septuaginta og Stóri Jesaja-rúllan frá Dauðahafsrúllunum: "nafn hans skal kallað verða." Munurinn er ein samhljóða.

Jesaja 53:9 "þjáning sálar hans og verða saddur" vs. "þjáningu sálar sinnar mun hann sjá ljós lífsins og verða saddur"

Jesaja 61:1 (fjarverandi) (MT, Septúaginta) vs. "hinir dauðu eru uppvakinir" Dauðahafsrullu 4Q521.

Jer 3:1 "Segjandi, ef" (MT) vs. "Ef" (Dauðahafsritin, Septuaginta, syríuíska)

Jer 3:8 "Ég sá að ég gaf" (MT) vs. "Hún segir einnig að ég gaf" (1 MT handrit, Dauðahafsrúllur, Septúaginta, siríuska)

Dan 10:16 "maður sem leit út eins og maður" vs. "eitthvað sem leit út eins og mannshönd" (Sebúaginta, Dauðahafsritin, einn hebreskur masóretískur texti)

Hab 2:16 "verða berskjaldaður" (MT) vs. "stökka" (Dauðahafsritin, Septúaginta, Akvíla Gyðingur (126 e.Kr.) og siríabíblían.)

Fyrir nánari upplýsingar um allar mismunandi útgáfur í tilteknum kafla, sjá samanburð á Jesaja 53 í lok spurninganna um Jesaja.

Breyting á ályktunum: Áður en Dødehafsrullurnar fundust var Septuaginta talin einungis lakari þýðing á Masóretísku handritinu. Hins vegar eru margar af þeim mismunum sem eru á milli Dødehafsrullnanna og Masóretíska handritsins staðir þar sem Dødehafsrullurnar og Septuaginta eru sammála. Því virðist sem LXX hafi verið frekar þýðing á annarri fjölskyldu hebreskra handrita en Dauðahafshandritin. (þó að enn séu til staðir þar sem þýðendur LXX voru ringlaðir eða gerðu mistök)

Bókmenntir fyrir þessa spurningu: Fótnótur í biblíunum NASB, NIV, NKJV og NRSV, og The Expositor's Bible Commentary. Masóretíska útgáfan var borin saman við bókstaflega þýðingu Jay P. Green og þýðing Septúagínta er úr þýðingu Sir Lancelot C.L. Brenton á The Septuagint: Greek and English.

S: Hvað er masorétísku handritið?

S: Masoretarnir voru rithöfðar í faríseumskipun sem lifðu eftir tímabil Jesú. Það eru til mörg masoreta handrit, en þau eru frá eftir 900 e.Kr. Codex Leningradensis frá 1008 e.Kr. var vel varðveitt masoreta handrit sem var grundvöllur fyrir NIV-þýðinguna, samkvæmt The Expositor's Bible Commentary, bindi 3, bls. 246.

S: Er Guð gamla testamentsins annað vera, og illt eða villt, miðað við Guð nýja testamentsins?

S: Þetta er ein af tveimur eða þremur kenningum sem sameiginlegar eru öllum greinum forns villutrúar sem kallast gnosticism. Sum röksemdafærslna þeirra byggðust á því að Nýja testamentið hafi afnumið matarvenjur Gamla testamentisins, að alheimurinn hefði andstæður milli hins sýnilega og hins ósýnilega, og þeirri trú að þar sem efnið væri allt illt, hefði aðeins illur guð getað skapað efnið.

Fyrir utan Biblíuna, eins snemma og Klemens frá Róm (96–98 e.Kr., 1. Klemens bréf, kafli 4, bindi 1, bls. 6), staðfestu kristnir menn að Guð gamla testamentisins væri góður. Við getum sagt að sá sem er vinur Abels og vinur Abrahams sé vinur minn.

Theófilus frá Antíokkíu (168–181/188 e.Kr.) var einn af fyrstu kristnu rithöfundunum sem nefndi sköpunina og sagði skýrt og skýrt: "því ekkert illt var skapað af Guði." (Til Autolycus, bók 2, kafli 17, bls. 101).

Tertullían hafnaði í verki sínu Fimm bækur gegn Marcion frá 207/208 e.Kr. kenningunni um annan Guð í Gamla testamentinu. Hér er ófullkominn útdráttur úr því sem hann skrifaði.

a. Tertullían segir að ekki sé að finna kirkju af postúlastofnun sem hafi neitað Skaparanum. "En ef kirkjurnar reynast spilltar frá upphafi, hvar munu hin tær finnast?… Sýnið okkur þá eina kirkju ykkar, sem rekja má til postúla, og þá hafið þið sigurinn."

b. Hvers vegna myndi hinn góði guð bjarga manninum, ef hann skapaði hann ekki?

c. Hvers vegna spáði hinn illi guð komu Krists í Gamla testamentinu? Nýja testamentið vísar til þeirra sem spádóma um hinn góða Krist.

d. Ef hinn illi guð spáði komu hins illa Krists, hvers vegna kom hinn góði guð í veg fyrir komu hins illa Krists og sendi hinn góða Krist í hans stað? Hinn góði guð hefði átt að láta hinn illa Krist koma fyrstur, í stað þess að blekkja fólk til að halda að hinn illi guð hefði spáð komu hins góða Krists.

e. Hvers vegna vitnaði Jesús í Gamla testamentið sem yfirvald?

f. Af hverju þurfti Marcion að hafna köflum úr Lúkasi og öðrum köflum Nýja testamentisins til að styðja kenningu sína?