< Zapytanie biblijne na podstawie rękopisów Nowego Testamentu

P: Gdzie możemy samodzielnie zapoznać się z poszczególnymi rękopisami Nowego Testamentu?

Odp.: Jedną z najlepszych książek umożliwiających zapoznanie się z oryginalnym tekstem greckim, a także zawierającą omówienie tego tekstu, jest pozycja „The Text of the Earliest New Testament Greek Manuscripts (A Corrected Enlarged Edition…)” pod redakcją Philipa W. Comforta i Davida P. Barretta. Wydawnictwo Tyndale House Publishers, Inc., 1999, 2001.

Jeśli przebywasz w Dublinie w Irlandii, możesz odwiedzić Bibliotekę Chestera Beatty’ego lub Bibliotekę Bodmera w Genewie w Szwajcarii.

Jeśli chcesz zapoznać się z różnicami w rękopisach dotyczącymi konkretnego wersetu, dobrym źródłem jest książka „The Greek New Testament: fourth revised edition” autorstwa Kurta Alanda, Matthew'a a Blacka, Carlo M. Martini, Bruce'a M. Metzgera i Allena Wikgrena. United Bible Societies 1988.

P: Skąd możemy wiedzieć, że Nowy Testament został przetłumaczony rzetelnie?

O: Nie dysponujemy oryginałami, ale mamy co najmniej 178 greckich rękopisów pochodzących sprzed końca V wieku, a gdyby ktoś celowo zniekształcił coś w języku angielskim (tak jak uczynili to Świadkowie Jehowy), wszyscy moglibyśmy dokładnie dostrzec, gdzie nastąpiło zniekształcenie. Jednak to nie koniec historii.

Można by poruszyć kwestię, skąd wiemy, że prawidłowo rozumiemy język grecki. Istnieją trzy niezależne sposoby, dzięki którym to wiemy.

1. Dysponujemy obszernymi odniesieniami do Starego i Nowego Testamentu w języku greckim i łacińskim, pochodzącymi od pisarzy kościelnych. Cytują oni około 64% Nowego Testamentu. Nie tylko powtarzali to, co znajdowało się w Nowym Testamencie, ale także interpretowali i wyjaśniali te teksty, dzięki czemu możemy zobaczyć, jak rozumieli język grecki.
2. Dysponujemy wieloma greckimi rękopisami o charakterze nie-religijnym i możemy zobaczyć, w jaki sposób większość słów z Nowego Testamentu była używana w języku potocznym. Na przykład statek można było nazwać „ochrzczonym”, jeśli zatonął.

3. Dysponujemy Bibliami przetłumaczonymi z języka greckiego na inne języki, w tym koptyjski, ormiański, gruziński i łaciński. Jednym z ciekawszych jest tłumaczenie na język gotycki. Zostało ono faktycznie sporządzone przez heretyka ariańskiego, Ulfilasa. Będąc arianinem, można by pomyśleć, że miał motywację, by albo zmienić znaczenie, albo przynajmniej użyć greckich wariantów, które miałyby znaczenie bardziej sprzyjające jego teologii, jednak znaczenie jego tłumaczenia jest identyczne z grecką Biblią, z jednym godnym uwagi wyjątkiem. W ogóle nie przetłumaczył Ksiąg 1 i 2 Królów, ponieważ uważał, że Gotowie i tak są już zbyt wojowniczy.

Pytanie: Jak niedoskonała księga mogła pochodzić od doskonałego Boga? Czytając Pismo Święte, natrafia się na wiele przypisów, które wskazują, że nie ma pewności, czy niektóre fragmenty powinny się w nim znaleźć. Chrześcijanom mówi się, że problemy te wynikają z rzekomych „błędów kopistów” i że „oryginalne teksty” Biblii są doskonałe. Ale skąd można to wiedzieć? Nie dysponujemy przecież oryginalnymi tekstami!

Odp.: Bóg obiecał zachować swoje słowo w Księdze Izajasza 55:10-11; 59:21; 1 Liście Piotra 1:24-25 oraz w Ewangelii Mateusza 24:35. Bóg jest doskonały i jest Bogiem prawdy. Wszystko, co Bóg powiedział w oryginalnych rękopisach, było prawdą. Błędy kopistów nie mają wpływu na prawdziwość tego, co zostało pierwotnie powiedziane, i nie świadczą o tym, że niedoskonała księga pochodzi od doskonałego Boga. Kiedy ktoś, na przykład ja, mówi, że Biblia jest nieomylna, ma na myśli, że Biblia jest wolna od jakichkolwiek błędów w oryginalnych rękopisach i nie zawiera żadnych istotnych błędów (jest nieomylna) w dzisiejszym brzmieniu.

Uważam jednak, że część tego, o co tak naprawdę pytasz, dotyczy tego, jak możemy ufać przesłaniu zawartemu w książce, w której występują błędy kopistów. Zgodnie z moimi badaniami mamy pewność co do 97% słów w Nowym Testamencie, ale to wciąż pozostawia około 3 928 słów , przy czym największą niepewność budzi zakończenie Ewangelii Marka (166 słów). Wierzę, że możemy być pewni znaczenia zamierzonego przez Boga, ponieważ te niepewności nie zmieniają znaczenia w sposób istotny. (Nawiasem mówiąc, każda nauka zawarta w zakończeniu Ewangelii według św. Marka jest wspomniana gdzie indziej, z wyjątkiem wypicia trucizny.) Nie mam problemu z tym, że zakończenie Ewangelii według św. Marka mówi, iż Bóg jest w stanie chronić swój posłuszny lud, gdy pije truciznę, ponieważ Bóg może chronić ludzi przed trucizną, tak samo jak może chronić nas przed wszystkim innym. Jednak Biblia mówi również w Ewangelii Mateusza 4:7 i w innych miejscach, że nie powinniśmy wystawiać Boga na próbę. Bóg nie jest zobowiązany do ochrony ludzi, którzy nierozsądnie Go wystawiają na próbę. Podsumowując, nie wierzę, aby wszechwiedzący, wszechmocny i wszechobecny Bóg prawdy dopuścił do zniekształcenia swojego Słowa.

Chociaż te 3% to niewiele, możemy się jednak zastanawiać, dlaczego Bóg w ogóle dopuścił do tej 3-procentowej rozbieżności. Sugeruję, że być może Bóg uczynił to celowo. Być może uczynił to, aby jasno pokazać, że to nie poszczególne słowa są ważne, ale znaczenie i sens tego, co zostało powiedziane. Faryzeusze szczycili się znajomością poszczególnych słów Starego Testamentu, a jednak nie szukali Mesjasza, okradali wdowy zamiast troszczyć się o ubogich i kochali pieniądze oraz prestiż bardziej niż Boga i ludzi. Niestety, dziś aż nazbyt łatwo jest postąpić tak samo, a to może być przypomnieniem, że jeśli uważasz, iż celem jest jedynie znajomość słów, to te 3% pokazuje, że twój cel nigdy nie zostanie w pełni zrealizowany i szukasz w niewłaściwym miejscu.

P: Jaka jest najwcześniejsza data, w której zacytowano co najmniej jeden werset z każdej księgi Nowego Testamentu?

Odp.: Już w 188 r. n.e. cytowano fragmenty ze wszystkich ksiąg z wyjątkiem trzech: Listu do Filemona, 3 Listu Jana i Listu Judy.

Orygenes (225–254 r. n.e.) był pierwszym znanym autorem, który zacytował List do Filemona. Cytuje on ostatnie 11 z 20 greckich słów z wersetów 14 Listu do Filemona jako „Paweł… mówił do Filemona” w „Homiliach o Jeremiaszu”, homilia 20, rozdz. 2.2, str. 224.

Klemens Aleksandryjski (193–217/220 r. n.e.) był pierwszym znanym autorem, który zacytował List Judy. W całości zacytował wersety 5–6 Listu Judy w dziele „Nauczyciel”, księga 3, rozdział 8, str. 282.

Chociaż Orygenes (225–254 r. n.e.) i Dionizy z Aleksandrii (246–265 r. n.e.) odnosili się do 3 Listu Jana, żaden pisarz nie zacytował go aż do czasu po 350 r. n.e.

Jednak rękopis Sinaiticus (340–350 r. n.e.) zawiera 3 List Jana.

Pytanie: Jakie wersety mamy w kopiach lub cytatach z okresu do 350 r. n.e., zarówno w rękopisach, jak i w cytatach?

Odp.: W czasach manuskryptów Vaticanus i Sinaiticus, czyli około 350 r. n.e., dysponujemy cytatami wszystkich wersetów z wyjątkiem: Mk 15,18a (4 z 8 słów), Mk 16,11, 16–20 (fragmenty Mk 16,9, 10, 12–15), Dz 8:37 (nie 11, 3, nie 9 słów, tj. wszystkie oprócz 3 słów), Dz 15:34; Dz 28:29, J 7:53–8:11. To wszystko lub fragmenty każdego wersetu z wyjątkiem 20. Oczywiście nie znaleziono również dodatku w 1 J 5:7–8, ponieważ został on dodany później.

P: Czy coś jest prawdą tylko dlatego, że ktoś to zapisał? Chrześcijanom często mówi się, że „dowody rękopiśmienne” potwierdzają prawdziwość Biblii. Mówi się im konkretniej, że istnieją tysiące kopii rękopisów Pisma Świętego i to w jakiś sposób sprawia, że Biblia jest wiarygodna. Ale w jaki sposób? Każdy mógłby coś zapisać i sporządzić tysiące kopii tego, co napisał. Czy to w jakiś sposób sprawia, że to, co zapisał, jest prawdą? Oczywiście, że nie!

Odp.: Twoja uwaga jest w 100% słuszna. Aby ustalić prawdziwość naszej dzisiejszej Biblii, należy

a) wykazać, że pierwotnie była to Słowo Boże, oraz

b) wykazać, że została zachowana bez istotnych błędów.

Zatem dowody w postaci rękopisów, o których mówią chrześcijanie (punkt b), są konieczne, ale niewystarczające. Rękopisy są ważne dla ustalenia punktu b), ale nie odnoszą się do punktu a). Kiedy w szkółce niedzielnej uczę o wiarygodności Biblii, uważam, że ważne jest, aby zwrócić uwagę na oba te aspekty.

P: W jaki sposób datuje się starożytne rękopisy?

O: Niektóre, takie jak fragment z biblioteki Johna Rylandsa (117–138 r. n.e.), datowano na podstawie charakteru pisma. Inne można łatwo datować, ponieważ autor albo podał datę powstania tekstu, albo wspomniał o znanym wydarzeniu (takim jak początek panowania króla). Wiele rękopisów datuje się na podstawie stylu pisma poprzez porównanie z dokumentami o znanej dacie (takimi jak pochówki w Pompejach). W nielicznych przypadkach znana jest data działania korektora rękopisu, więc oczywiście rękopis musiał powstać wcześniej.

W języku angielskim pismo ręczne z czasów rewolucji amerykańskiej, z czasów Abrahama Lincolna oraz 100 lat później bardzo się od siebie różni. Różnią się również gramatyka i słownictwo, które można było wówczas stosować. Podobnie sposób formowania greckich liter i znaków gramatycznych pozwala czasem datować rękopis z dokładnością do 50 lat.

Na początku II wieku skrybowie przeszli z pisania na zwojach na pisanie w książkach. Rękopis z Magdaleny zawierający fragmenty Ewangelii Mateusza 26:7-8, 10, 14-15, 22-23, 31-33 (3 fragmenty, każdy z przednią i tylną stroną) był napisany wyłącznie wielkimi literami i stanowił część książki. Pismo jest bardzo podobne do rękopisów odnalezionych w Pompejach i Herkulanum. Badacze prowadzą dyskusję na ten temat, podając daty sięgające nawet lat 50–60 n.e., jednak opierając się na „dowodach książkowych”, zgodzimy się z Philipem Comfortem, który datuje go na początek II wieku (100 r. n.e.).

W kilku przypadkach pojawiły się jednak fałszywe tropy. Sposoby pisania niektórych liter, które miały dowodzić, że rękopis powstał po określonej dacie, znaleziono w wcześniejszych rękopisach, odkrytych później, o znanych datach. Starsi badacze Nowego Testamentu byli zazwyczaj dość konserwatywni w swoich wnioskach, więc daty podane w książkach z początku i połowy XX wieku są zazwyczaj albo poprawne, albo nieco przesunięte w czasie.

P: Co jest nieadekwatne w wiedzy wielu chrześcijan na temat rękopisów Nowego Testamentu?

Odp.: Wielu chrześcijan (w tym ja) głosiło nieco przestarzałą tezę, która brzmi następująco:

117–138 r. n.e. John Rylands (nadal poprawne)

150–200 r. n.e. Bodmer II (p66) (92% Ewangelii św. Jana)

ok. 200 r. n.e. Chester Beatty (str. 45, 46, 47) (większość Nowego Testamentu)

325–350 r. n.e. Vaticanus (B) – większość Starego Testamentu oraz Ewangelię Mateusza 1 – List do Hebrajczyków9:15 (nadal poprawne)

340–350 r. n.e. Sinaiticus (Aleph) – większość Biblii (nadal poprawna)

Kilka innych rękopisów datowanych jest na 25 do 75 lat później niż powinno.

Jedną z wad tego podejścia jest to, że w ciągu ostatnich pięćdziesięciu lat odkryto tak wiele innych wczesnych rękopisów biblijnych. Drugą wadą jest to, że odkryto wiele innych rękopisów niebiblijnych, które skłaniają nas do przesunięcia daty powstania niektórych rękopisów jeszcze dalej w przeszłość.

W przypadku Bodmer II istnieją rozbieżności co do daty. Comfort podaje połowę II wieku, Hunger – 100–150 r. n.e., a Turner – 200–250 r. n.e. Comfort skutecznie obala argumenty Turnera w książce *The Complete Text of the Earliest New Testament Manuscripts* (str. 367–368) i jest bardziej ostrożny niż Hunger. Oznacza to zatem, że Bodmer II pochodzi z lat 125–175 n.e.

Chester Beatty II (str. 46) został datowany przez Young Kyu Kima na lata 81–96 n.e. Comfort datuje go na początek lub połowę II wieku. Kenyon w 1936 r. datował go na lata 200–250 n.e., opierając się głównie na uwagach stichometrycznych. (Comfort twierdzi, że skryba był znakomity i najwyraźniej był profesjonalistą.) Wilcken w 1935 r. datował go na rok 200 n.e., ale przeanalizował tylko jeden kart. Jednak Comfort przedstawia obszerne porównania z innymi rękopisami i choć nie może wykluczyć datowania Kima, datuje Chester Beatty II na lata 100–150 n.e.

Inne warte uwagi fakty to fakt, że p4 (z Ewangelii Łukasza) datowano wcześniej na IV wiek, ale obecnie uznaje się, że pochodzi z połowy II wieku. p104 (z Ewangelii Mateusza) datowano na okres od końca I wieku do końca II wieku, ale bardziej prawdopodobne jest, że pochodzi z początku do połowy II wieku, mniej więcej tak samo jak fragment Johna Rylandsa z Ewangelii Jana 18:31–33, 37–38.

P: Jak wygląda podsumowanie greckich rękopisów Nowego Testamentu?

Odp.: Oto podsumowanie dotyczące wyłącznie greckich rękopisów Nowego Testamentu lub rękopisów dwujęzycznych, w których jedna strona jest w języku greckim.

Daty pochodzą z publikacji „The Complete Text of the Earliest New Testament Manuscripts” (Comfort 1999), „Manuscripts of the Greek Bible” (Metzger 1981), „The Greek New Testament, 4. wydanie poprawione” (Aland i in. 1993), „http://textus-receptus.com/wiki/List_of_New_Testament_uncials”, a niektóre z Wikipedii, np. https://en.wikipedia.org/wiki/Category:6th-century_biblical_manuscripts.

P: Jakie są szczegóły dotyczące najwcześniejszych fragmentarycznych i kompletnych rękopisów Nowego Testamentu?

Odp.: Zachowało się 41 rękopisów Nowego Testamentu pochodzących z okresu do 300 r. n.e. Poniżej znajduje się ich lista uporządkowana chronologicznie, obejmująca również rękopisy późniejsze. Niektóre z tych rękopisów datowano początkowo na 70 lat temu, jednak późniejsze odkrycia podobnych papirusów wykazały, że niektóre z tych dat były zbyt konserwatywne (późniejsze). Daty pochodzą przede wszystkim z publikacji *The Complete Text of the Earliest New Testament Manuscripts* (Comfort 1999), a w mniejszym stopniu z *Manuscripts of the Greek Bible* (Metzger 1981) oraz *The Greek New Testament*, 4. wydanie poprawione (Aland i in. 1993).

P: Kiedy w wersecie biblijnym występują warianty, jak możemy ocenić, który z nich jest bardziej prawdopodobny jako oryginalny?

Odp.: Najpierw przyjrzyjmy się czterem rodzajom błędów, następnie kryteriom, z których korzysta wiele osób, a na koniec względnej wadze tych kryteriów.

Cztery rodzaje błędów

W Nowym Testamencie naliczyłem około 3 928 wariantów słów, w przypadku których nie mamy pewności, które brzmienie jest poprawne. Oznacza to, że mamy pewność co do 97% słów. Ogólnie przyjmuje się, że błędy te pochodzą z czterech źródeł.

Przypadkowe literówki: Często kopisty popełniają proste, drobne błędy ortograficzne lub sporadycznie powielają wiersz. Większość z nich nie wykazuje żadnego wzorca i łatwo je poprawić, porównując z innymi rękopisami. Jedynym wyjątkiem od tej reguły jest to, że nie mamy całkowitej pewności co do pisowni słowa „Iskariota”, jak w przypadku Judasza Iskarioty. Spośród wszystkich słów, co do których nie mamy pewności w Nowym Testamencie, około 1/3 (1 121 słów) to warianty pojedynczych słów, a 329 słów to warianty podwójne. Należą one zarówno do tej kategorii, jak i do dwóch następnych.

Celowe drobne poprawki: Często kopisty próbowali poprawiać błędy ortograficzne lub drobne błędy gramatyczne. Tłumacze na inny język starali się wiernie oddać znaczenie tekstu. Czasami jednak popełniali błędy.

Wygładzanie: Czasami grecka gramatyka lub sformułowanie mogły być niezgrabne, albo dobór słów mógł nie być najlepszy (w opinii kopisty), więc kopista próbował to poprawić, aby lepiej wydobyć znaczenie. Wiele rękopisów w różnych wersetach podaje „Jezus Chrystus”, podczas gdy inne podają „Chrystus Jezus”.

Duże zmiany: Istnieje 38 miejsc, w których wprowadzono 10 lub więcej zmian słownych. Jedną z największych odmian jest zakończenie Ewangelii według św. Marka. Rękopis Watykański (325–350 r. n.e.) nie zawiera zakończenia Ewangelii według św. Marka, a w tym miejscu ma pustą przestrzeń. Watykański ma puste przestrzenie tylko między kilkoma księgami, takimi jak Księga Malachiasza i Ewangelia według św. Mateusza. Rękopis Synajski (340–350 r. n.e.) również ma tam pustą przestrzeń, ale posiada ją między niemal wszystkimi księgami.

Następujące wersety nie występują w rękopisie Sinaiticus, ale są obecne w rękopisie Vaticanus: Mt 24:35; Łk10:32 ;17:35 ; J 9:38;16:15 ;21:25 ; oraz 1 Kor 13:2. Następujące wersety nie występują w rękopisie Vaticanus, ale są obecne w rękopisie Sinaiticus: Mt 12:47; Łk 23:17. Jednak manuskrypt B pomija Łk 23:34. Zarówno manuskrypt Watykański, jak i Synajski nie zawierają: Mt17:21 ,18:11 ,23:17 ; Mk7:16 ,9:44 , 46,11:26 ,15:28 ; Łk 9:55-56,17:36 oraz J 5:4.

Więcej informacji można znaleźć na stronie http://www.ecclesia.org/truth/vaticanus.html.

Kryteria „wiarygodności” wariantu

Kryteria te mają zastosowanie nie tylko do rękopisów biblijnych, ale do wszelkich starożytnych rękopisów.

Starsze rękopisy: Ogólnie rzecz biorąc, rękopis sporządzony bliżej wydarzenia, o którym mowa, uznaje się za bardziej wiarygodny niż rękopis powstały znacznie później.

Liczba rękopisów: Ogólnie rzecz biorąc, wariant występujący w dużej liczbie rękopisów ma większą wagę niż wariant występujący tylko w kilku rękopisach, pod warunkiem, że rękopisy te są w podobnym wieku.

Odczyty heretyckie: Heretycy, niekoniecznie mając taki zamiar, wnieśli cenny wkład w rozwój Kościoła i rękopisów biblijnych. Gdy heretyckie źródło podaje, że rękopis ma określoną treść, a heretycy nie mają powodu, by stronniczo podążać w tym kierunku, a nawet mogą mieć powód do stronniczości w przeciwnym kierunku, stanowi to mocny dowód na to, że heretyk nie był świadomy istnienia rękopisu biblijnego popierającego jego pogląd.

Trudność odczytu (Lectio difficilior potior): Chociaż jest bardzo mało prawdopodobne, by kopista próbował utrudnić odczytanie tekstu, łatwo uwierzyć, że jeśli skryba nie skopiował tekstu w ten sam sposób, to starał się go ułatwić. Stąd zasada ta zakłada, że trudniejszy odczyt jest bliższy nieedytowanemu oryginałowi. Na przykład w 1 Kor14:38 , jeden wariant brzmi „ignorowany” (Sinaiticus, Alexandrinus i inne) w przeciwieństwie do „nieświadomy” (p46 i inne). Przypuszcza się, że „ignorowany” jest trudniejszym i bardziej obraźliwym odczytem, więc wielu uznałoby, że „ignorowany” jest prawdopodobnie prawidłowym znaczeniem, mimo że p46 jest starszy od pozostałych rękopisów.

Drugi przykład: w Mt 16,2-3 Jezus porównuje rozpoznawanie czasów do wiedzy, że gdy niebo jest czerwone, zbliża się deszcz. To zjawisko pogodowe ma miejsce w Palestynie, ale nie w Egipcie. Rękopisy pochodzące z Egiptu, takie jak Vaticanus i Sinaiticus, nie zawierają tych wersetów. Łatwo jest postawić hipotezę, że skoro ta wersja była trudniejsza dla egipskich czytelników, egipscy kopisty dokonali tej znacznej (30-słowowej) zmiany.

Względna waga kryteriów

Uczeni nie są zgodni co do znaczenia tych kryteriów. Oto kilka „zasad przewodnich”, z których niektórzy korzystają, wraz z kontrargumentami.

Rodzina rękopisów: Wielu badaczy uznało, że rodzina bizantyjska, ze względu na dużą liczbę rękopisów, choć późniejsza, jest ogólnie bardziej dokładna. Tłumacze NKJV wydają się opowiadać się za tym podejściem. Wielu innych badaczy, takich jak Westcott i Hort, uważa, że wcześniejsze, choć mniej liczne, rękopisy aleksandryjskie (takie jak Vaticanus i Sinaiticus) są dokładniejsze. Inni, tacy jak tłumacze NIV, są „eklektyczni” i twierdzą, że nie faworyzują wyłącznie żadnej z tych rodzin. Ogólnie rzecz biorąc, gdy występują warianty, najczęściej w rodzinie aleksandryjskiej dane słowo lub fraza jest nieobecna (lub usunięta, w zależności od punktu widzenia), a w rodzinie bizantyjskiej jest obecna (lub dodana, w zależności od punktu widzenia). W jednym rękopisie, Bezae Cantabrigiensis (V w. n.e.), często występują obie wersje jednocześnie!

Wcześniejsze rękopisy: Nie jest prawdą, że wszyscy uważają, iż wcześniejszy rękopis jest zawsze najlepszy. Późniejsze rękopisy były często sporządzane przez zawodowych skrybów (można to rozpoznać po charakterze pisma) i prawdopodobnie powstawały w oparciu o dokładniejsze badania nad wariantami odczytów. Niektóre z najwcześniejszych rękopisów mogły zostać sporządzone w pośpiechu przez zwykłych chrześcijan, co spowodowało obecność wielu literówek.

Opieranie się na osiągnięciach/błędach poprzednich uczonych: Orygenes z Aleksandrii wykonał ogromną pracę, gromadząc warianty różnych wersetów, co miało pomóc w ustaleniu, który z nich jest najdokładniejszy. Niestety, jego dzieło, „Hexapla”, wraz ze wszystkimi symbolami i adnotacjami, zaginęło. Jesteśmy jednak pewni, że wyniki jego pracy były znane kościołowi aleksandryjskiemu i prawdopodobnie wykorzystano je do stworzenia dokładniejszych rękopisów z rodziny aleksandryjskiej ( ). Jeśli uznasz, że praca i decyzje Orygenesa były prawdopodobnie w większości słuszne, będziesz skłonny bardziej ufać rodzinie rękopisów aleksandryjskich. Jeśli natomiast uważasz, że mógł popełnić wiele błędów i chcesz zapoznać się z rękopisami wolnymi od jego stronniczości, być może bardziej zaufasz rękopisom bizantyjskim, łacińskim, syryjskim lub innym.

Trudność czytania: Niektórzy stosują kryterium trudności czytania. Zakłada się przy tym, że późniejsi kopisty poprawiali tekst i ułatwiali jego czytanie, więc trudniejsza wersja czytania byłaby najwcześniejsza, o ile wszystkie inne dowody są zgodne.

Rodzaj wariantu i konkretny rękopis: Jeśli rękopis jest bardzo podobny do innych rękopisów z danej rodziny, niektórzy uznają za bardziej istotne te warianty w tym rękopisie, które różnią się od innych rękopisów z tej samej rodziny.

Walidacja: Jedną z metod statystycznych jest podział danych na zbiór szkoleniowy i testowy. Należy uzyskać wagi dla zbioru szkoleniowego, a następnie wykorzystać je do przewidywania danych testowych, co stanowi miarę tego, jak dobre jest to ważenie. Można to zastosować do rękopisów.

Uwaga: Czasami otrzymuje się inną odpowiedź, gdy skupia się na innym pytaniu. Jeśli zapytamy: „Który rękopis jest bardziej prawdopodobnym oryginałem?”, możemy uzyskać „zwycięzcę” z 60-procentową pewnością. Jeśli jednak zapytamy: „Czy możemy ustalić, który wariant jest oryginalny, a jeśli tak, to który?”, wówczas można uznać, że wynik jest niejednoznaczny, o ile pewność nie wynosi co najmniej 96%.

P: Jakie są dowody (za i przeciw) na to, że p4 pochodzi z tego samego rękopisu co p64 i p67?

Odp.: Informacje te pochodzą z książki Philipa Comforta „The Complete Text of the Earliest New Testament Manuscripts”, str. 38–39.

Dowody wskazujące na ten sam rękopis

S1. Wszystkie litery, z wyjątkiem trzech, które można było porównać we wszystkich trzech rękopisach, są identyczne. Czterech liter nie udało się porównać. Litery sigma, epsilon i alfa są dość podobne we wszystkich rękopisach, ale nie do końca identyczne. W niektórych przypadkach w p4 dolna część litery jest mniej zakrzywiona niż w innych. W p64 i p67 wszystkie te litery są zawsze mniej zakrzywione.

S2. Strony są bardzo podobne; wszystkie mają tę samą szerokość, tę samą liczbę kolumn (2), około 36 wierszy w kolumnie oraz 15–17 liter w wierszu.

S3. We wszystkich trzech rękopisach występuje podobna interpunkcja i podział na akapity.

S4. Strony 64 i 4 zostały zakupione w tym samym mieście.

S5. W wielu rękopisach z końca II i początku III wieku stosowano „święte skróty” na określenie Boga, Pana, Jezusa, Chrystusa i Ducha. W tych trzech rękopisach również je stosowano, ale zawierały one również „święte skróty” na określenie Syna, Ojca, człowieka, krzyża i ukrzyżowania.

S6. Do p4 dołączony jest kolejny niewielki fragment, napisany przez późniejszego autora, stanowiący część strony tytułowej „Ewangelia według św. Mateusza”. Comfort na str. 43–44 stwierdza, że w latach 175–200 n.e. modne było wśród skrybów z dodawanie tytułów. Nie rozstrzyga to, czy str. 4 pochodzi z tego samego rękopisu co str. 64/str. 67, ale potwierdza wczesną datę powstania str. 4.

S7. Reputacja Colina Robertsa (który datował rękopis Johna Rylandsa), Josepha van Haelsta, C.H. Robertsa i Philipa Comforta.

Dowody z różnych rękopisów

D1. Papirus p4 charakteryzuje się delikatniejszymi i cieńszymi pociągnięciami pióra niż p64/p67. Różnicę tę mogło spowodować użycie innego rysika i/lub atramentu przez tego samego skrybę.

D2. Papirusy p64/p67 są średnio jaśniejsze niż p4, choć niektóre fragmenty p4 mają taką samą jasność jak p64/p67. Różnica w warunkach konserwacji mogłaby to spowodować. Niezależnie od tego, p4 nie jest jednolity, a niektóre jego fragmenty odpowiadają p64/p67.

D3. Reputacja Alanda. W 1965 roku Kurt Aland zasugerował, że p4 to ten sam kodeks co p64/p67, ale później wymienił je jako odrębne. Philip Comfort na str. 36 stwierdza, że nie zna żadnego powodu, jaki Aland podał na uzasadnienie tej zmiany.

P: Ile dokładnie rękopisów Nowego Testamentu (w tym fragmentów) istnieje obecnie?

Odp.: Oto dane liczbowe podane przez różnych badaczy, dotyczące wyłącznie rękopisów greckich (kompletnych rękopisów, niewielkich fragmentów i wszystkiego pomiędzy). Jednym z powodów różnic w tych danych jest fakt, że od 1975 roku odkryto wiele nowych rękopisów. Ponadto niektórzy nazywają wiele rękopisów tym, co inni określają jako jeden rękopis składający się z wielu części.

Rękopisy w innych językach, w tym ponad 89 w języku italskim (starołacińskim), cztery rodziny Wulgaty, 8 rodzin syryjskich, 8 rodzin koptyjskich, aramejskie, ormiańskie, 2 rodziny gruzińskie, 3 rodziny etiopskie, słowiańskie, 5 rękopisów gotyckich, arabskie i perskie, zwiększają łączną liczbę do ponad 11 000 rękopisów.

Pełny tekst najwcześniejszych rękopisów Nowego Testamentu (prawa autorskie 1999) str. 627 obejmuje rękopisy do p104.

Niektórzy twierdzą, że w rzeczywistości jest o cztery papirusy mniej, ponieważ p45 + p46 + p47 zostały najwyraźniej spisane przez tego samego skrybę. p64 + p67 najwyraźniej również pochodzą od tego samego skryby. p20 + p27 prawdopodobnie są dziełem tego samego skryby.

Dla porównania, w publikacji „Manuscripts of the Greek Bible” (str. 5) podano, że uczeni skatalogowali 55 000 greckich rękopisów dotyczących wszystkich tematów. Zatem prawie 10% wszystkich greckich rękopisów to rękopisy biblijne. Drugą co do wielkości liczbę kopii ma „Iliada” Homera – 1 757 rękopisów.

Nawiasem mówiąc, istnieją sprzeczne dane dotyczące okresu, w którym żył Homer. Starożytny grecki historyk Arystarch podaje rok 1044 p.n.e., autorytety w dziele Filostratusa wskazują rok 1159 p.n.e., a pseudo-Herodot w dziele „Życie Homera” podaje rok 1102 p.n.e. Natomiast historyk Teopomp twierdził, że Homer żył jeszcze w 685 r. p.n.e. Herodot podaje, że nie było to wcześniej niż około 730 r. p.n.e. Wyjście z Egiptu miało miejsce około 1447 r. p.n.e. Zob. „Encyklopedia Britannica”, tom 11 (1956), str. 689, hasło „Homer”. Podano tam, że „Iliada” i „Odyseja” były wystawiane w Atenach co cztery lata, a zachowało się jedynie 10 papirusów Homera sprzed 150 r. p.n.e.

P: Ile wielojęzycznych rękopisów Nowego Testamentu zachowało się do dziś?

Odp.: Najstarszym zachowanym rękopisem dwujęzycznym jest Bezae Cantabrigiensis. Oto lista rękopisów dwujęzycznych.

Grecki i łaciński (20 rękopisów) D (Bezae Cantabrigiensis), D (Claromontanus), E, F, G, inne

Grecki i arabski (16 rękopisów) (0136, 0137, 211, 609, l6, l225, l311, l762, l804, l937, l1023, l1343, l1344, l1746, l1733, l1774)

Grecki i ormiański (1 rękopis) (256)

Język grecki i koptyjski (52 rękopisy) (p6, p41, p42, p62, T, 070, 086, 0100, 0110, 0113, 0124, 0125, 0129, 0139, 0164, inne)

Grecki i słowiański (3 rękopisy) (525, 2136, 2137)

Język grecki i turecki (1 rękopis) (rękopis 1325)

Znane są trzy rękopisy trójjęzyczne:

grecki, koptyjski i arabski (2 rękopisy) (l1993, l1605)

grecki, łaciński i arabski (rękopis 460)

Więcej informacji można znaleźć w książce „Manuscripts of the Greek Bible”, str. 56.

P: Krótko mówiąc, kiedy powstały te rękopisy?

Odp.: Rękopis Łukasza w Paryżu (str. 4), zawierający fragmenty rozdziałów 1–6 Ewangelii Łukasza, został datowany przez Philipa Comforta na około 100 r. n.e. Oczywiście Ewangelia Łukasza została napisana przed Dziejami Apostolskimi. Więcej na ten temat można znaleźć w książce autorstwa Thiede, Carstena P. i Matthew d’Ancona pt. „Eyewitness to Jesus: Amazing New Manuscript Evidence About the Origin of the Gospels” (NY: Doubleday, 1996, 206 str.). Jednakże, podczas gdy Thiede i d’Ancona datują ten rękopis na „nieznacznie później niż 68 r. n.e.”, Philip Comfort jest bardziej ostrożny, datując go na 100 r. n.e. W dziele Alanda i innych autorów „The Greek New Testament”, czwarte poprawione wydanie (1998), datowano go na IV wiek.

Najwcześniejszy fragment Ewangelii św. Jana, zwany papirusem Johna Rylandsa, powstał w latach 117–138 n.e. Kolejnym był papirus Chester Beatty II, datowany na lata 150–200 n.e. (lub 200–225 n.e.). Kolejnym był papirus Bodmera II, sporządzony około 125–175 r. n.e. (wcześniej uważano, że powstał w latach 150–200 n.e.). Według moich własnych badań oraz książki „Koran i Biblia” (str. 148) same te dwa rękopisy zawierają 40% Nowego Testamentu.

W sumie zachowało się 4 rękopisy z około 200 r. n.e., 30 kolejnych rękopisów sprzed 300 r. n.e., 8 rękopisów z około 300 r. n.e., 28 kolejnych rękopisów sprzed 400 r. n.e., 16 rękopisów z około 400 r. n.e. oraz 38 kolejnych rękopisów sprzed 500 r. n.e. Zob. „Tekst Nowego Testamentu: Wprowadzenie do wydań krytycznych oraz do teorii i praktyki współczesnej krytyki tekstu” autorstwa Alanda i Alanda, str. 52, oraz „Ogólne wprowadzenie do Biblii”, str. 387, gdzie znajdują się tabele wszystkich rękopisów aż do 1600 r. n.e.

José O’Callaghan odkrył w jaskini nr 7 w Qumran fragmenty papirusu datowanego na rok 50 n.e., które mogą stanowić fragmenty Ewangelii według św. Marka. Jednak w „The Expositor’s Bible Commentary”, tom 8, str. 608, stwierdza się, że odkrycie to „zostało w dużej mierze odrzucone przez badaczy Nowego Testamentu (por. EBC 1:420–421, przypis 1)”. Dowody przedstawione przez O’Callaghana są zbyt fragmentaryczne, by można je było uznać za wiarygodne”.

Pytanie: Jeśli chodzi o Nowy Testament w porównaniu z innymi dziełami starożytnymi, jaka jest liczba odmian w rękopisach?

Odp.: Jesteśmy pewni co do ponad 97% słów w Nowym Testamencie. Kolejnym dokumentem zachowanym z największą wiarygodnością jest „Iliada” Homera. Istnieje 1 757 rękopisów tego dzieła, a jego dokładność wynosi 95%. Liczy ono 15 600 wersów, z czego około 764 wersów budzi wątpliwości. Hinduska „Mahabharata” liczy 250 000 wersów i według Bruce’a Metzgera jest dokładna w około 90%. Zawiera ponad 26 000 wersów z zniekształceniami tekstowymi.

P: Jakie są daty powstania i liczba kopii innych wczesnych dokumentów w porównaniu z Nowym Testamentem?

Odp.: Oto liczba zachowanych (istniejących) rękopisów innych dzieł starożytnych.

Można je obejrzeć pod adresem: https://biblequery.org/Bible/BibleReliability/ExistingNTManuscripts.html (oraz w formacie .docx)

Bardzo szczegółową listę dodatkowych autorów można znaleźć również na stronie https://www.tertullian.org/rpearse/manuscripts/greek_classics.htm

Źródła: https://www.toughquestionsanswered.org/2012/12/11/how-do-other-ancient-texts-compare-to-the-new-testament/ oraz https://truediscipleship.com/manuscript-evidence-for-the-superior-new-testament-reliability/ oraz The Origin of the Bible. Należy zauważyć, że niektóre wcześniejsze źródła podają mniejsze liczby dla Demostenesa, Herodota, Homera, Juliusza Cezara, Platona, Tacytusa i Tukidydesa ze względu na odkrycie kolejnych rękopisów.

P: Jak wygląda podsumowanie różnic między rękopisami Nowego Testamentu?

Odp.: Jesteśmy praktycznie pewni około 97% słów Nowego Testamentu. (Inni badacze mogą podawać nieco inne liczby, jeśli wykluczą niektóre różnice jako z pewnością błędne.) Oto podsumowanie dla poszczególnych ksiąg. Szczegóły można znaleźć na końcu omówienia każdej księgi.

Informacje te są dostępne online pod adresem https://www.biblequery.org/ntmss.html. Poszczególne warianty składające się na tę liczbę można obejrzeć pod adresem www.biblequery.org/[bookname]%20Manuscripts.html, zastępując [bookname] tytułem książki.

P: Dlaczego podany odsetek wariantów (97%) różni się od innej liczby, 99,5%?

Odp.: W publikacji Alanda i innych autorów pt. „The Greek New Testament”, oprócz przedstawienia wariantów rękopiśmiennych, podano również szacunkową ocenę pewności tekstu. W czwartym wydaniu, na stronie 3, litery mają następujące znaczenie:

A – „wskazuje, że tekst jest pewny”

B – „oznacza, że tekst jest prawie pewny”

C – „oznacza, że komisja miała trudności z podjęciem decyzji, który wariant umieścić w tekście”

D – „występuje rzadko i oznacza, że komisja miała duże trudności z podjęciem decyzji”.

Należy zauważyć, że w trzecim wydaniu, na stronach xii–xiii, litery te mają nieco inne znaczenia.

A – „praktycznie pewne”

B – „pewien stopień wątpliwości”

C – „znaczny stopień wątpliwości”

D – „bardzo wysoki stopień wątpliwości”

Wartość bliską 97% uzyskuje się, uwzględniając wszystkie kategorie, a wartość 99,5% – uwzględniając wyłącznie kategorie C i D. Wartość 99,5% nie obejmuje na przykład wielu greckich wariantów tekstowych, które były głównymi wyborami biblistów tłumaczących NKJV, w tym dłuższego zakończenia Ewangelii Marka oraz perykopy o cudzołożnicy. Jeśli chodzi o mnie, zamiast próbować stwierdzić, która grupa uczonych ma rację, chcę po prostu wskazać, w jakich kwestiach wiarygodni uczeni nie są pewni lub nie są zgodni. Dlatego uwzględniłem je w wartości 97%, a nie w wartości 99,5%. Wartość 97% obejmuje wszystkie warianty z wyjątkiem tych, co do których wnioski są bardzo oczywiste.

P: Jakie są cechy charakterystyczne błędów typograficznych w Nowym Testamencie?

Odp.: Poniższa tabela została opracowana na podstawie możliwych istotnych różnic w rękopisach wymienionych na końcu omówienia każdej księgi.

Poniższa tabela przedstawia różnice wynikające głównie z literówek, błędów ortograficznych, gramatycznych oraz zmian w słownictwie. Należy zwrócić uwagę na stosunkowo dużą liczbę zmian dotyczących pojedynczych słów.

Informacje te są dostępne online pod adresem https://www.biblequery.org/ntmss.html

Zatem ponad połowa słów Nowego Testamentu, w przypadku których występują warianty, znajduje się w miejscach, gdzie różnice dotyczą tylko jednego do trzech słów. Interesujące jest to, że odsetek słów, w przypadku których występują niepewne błędy typograficzne, jest bardzo podobny w przypadku wariantów obejmujących 1, 2 i 3 słowa. Ewangelia Marka i inne księgi Nowego Testamentu zawierają więcej niepewnych błędów typograficznych, prawdopodobnie ze względu na mniejszą liczbę zachowanych rękopisów. Ponadto, zgodnie z krótką rozmową, jaką przeprowadziłem z Danielem Wallace'em, różnice w starożytnych rękopisach nie są większe niż różnice między współczesnymi wersjami, takimi jak New King James i New International Version.

P: W jaki sposób doszedłeś do liczby 97% w odniesieniu do niepewności rękopisów?

O: Według zarówno 3. wydania, jak i 4. wydania pracy Alanda i innych ustaliłem, że łączna liczba greckich słów w Nowym Testamencie wynosi 137 986. Liczba ta obejmuje również słowa sporne, które zostały umieszczone w nawiasach. Obejmuje ona również dłuższe zakończenie Ewangelii według św. Marka, a nie jej krótszą wersję.

Łączna liczba słów występujących w odmianach rękopiśmiennych, które zidentyfikowałem, wynosi 3 928 słów w 1 291 miejscach. Liczbę tę ustaliłem na podstawie analizy trzeciego wydania Alanda i in., czwartego poprawionego wydania Alanda i in., komentarza tekstowego Metzgera „A Textual Commentary on the Greek New Testament”, pracy Barry’ego oraz przypisów z Biblii „NASB ”, NIV, NKJV i NRSV.

Wykluczyłem co najmniej 441 słów w 82 miejscach wymienionych poniżej, ponieważ spełniono większość poniższych kryteriów:

1. Nie występowały rozbieżności między rodzinami rękopisów aleksandryjskich i bizantyjskich,

2. Najwcześniejsze rękopisy były zgodne,

3. Aland i in. w trzecim lub czwartym wydaniu poprawionym określili to jako „A – praktycznie pewne”,

4. Odmiana występowała tylko w jednym rękopisie lub tylko w niektórych późniejszych rękopisach.

Wychodziłem z następujących założeń:

1. Ogólnie zwracałem większą uwagę na wczesne rękopisy,

2. Przy różnicach składających się z jednego lub dwóch słów przywiązywałem mniejszą wagę do pism kościelnych, ponieważ mogły one stanowić parafrazę,

3. Nie pomijałem ani rodziny rękopisów aleksandryjskich, ani bizantyjskich.

Oznacza to, że spośród 137 986 wszystkich słów pozostało 3 928 słów o niepewnym znaczeniu, czyli 3 928 / 137 986 = 3%.

Pytanie: Jakie są opinie innych osób na temat niepewności co do znaczenia słów w Nowym Testamencie?

Odp.: Zanim porównamy liczby, należy zauważyć, że różne liczby odnoszą się do różnych kwestii.

Moje 97% odnosi się do wszystkich wariantów rękopisów, które mają jakiekolwiek uzasadnione prawdopodobieństwo bycia poprawnym odczytem. Dzieje się tak niezależnie od tego, jak nieistotna byłaby zmiana ortograficzna lub inna zmiana znaczenia.

W „Baker Encyclopedia of Christian Apologetics” oraz w książce „A General Introduction to the Bible” (str. 474) podano, że według danych Westcotta i Horta odsetek ten wyniósłby 98,33%.

Bruce Metzger oszacował na 99,5% wszystkie warianty rękopisów, które wiążą się z jakąkolwiek zmianą znaczenia. Moje oszacowanie wynosi 98,8% dla wszystkich wariantów rękopisów, które są niepewne i wiążą się z jakąkolwiek zmianą znaczenia.

Keith Elliott i Ian Moir w książce „Manuscripts and the Text of the New Testament” (s. 8) stwierdzają: „Większość współczesnych krytyków tekstu zgadza się co do większej części tekstu (być może około 95 procent). To właśnie w pozostałych około 5 procentach pojawiają się spory i można znaleźć rozbieżne wnioski”.

Zgodnie z książką „A General Introduction to the Bible” (s. 474) Ezra Abbot oszacował ten odsetek na około 95% / 99,75%. Odsetek 95% wynika z uwzględnienia wariantów i konkurencyjnych odczytów. Wyeliminowanie wariantów, które nie powodują zauważalnej zmiany w sensie tekstu, daje wynik 99,75%. Ponownie, stosując te same kryteria, otrzymuję wynik 98,8%.

Jeśli chodzi o wszystkie różnice we wszystkich rękopisach, w książce „A General Introduction to the Bible” (s. 468) podano, że występują one w 10 000 miejscach w Nowym Testamencie. Gdyby jedna odmiana występowała w 20 rękopisach, należałoby pomnożyć tę jedną odmianę przez 20, a gdyby postąpić podobnie w przypadku wszystkich odmian, to zgodnie z informacją zawartą w książce „A General Introduction to the Bible” (s. 468) takie liczenie dałoby 200 000 miejsc w rękopisach. Ciekawe jest to, że zarówno podczas rozmów z misjonarzami mormońskimi, jak i podczas lektury przypisów autorów muzułmańskich, jedyną liczbą, jaką widziałem w odniesieniu do odmian w rękopisach biblijnych, jest 200 000, bez żadnego wyjaśnienia, że nie chodzi tu o 200 000 odmian, ale o odmiany pomnożone przez liczbę rękopisów, w których te odmiany występują. Kiedy ktoś powtarza tę liczbę, nie wiedząc, co ona oznacza, zapytaj go, jak jego zdaniem mogłoby to być prawdą, skoro w całym Nowym Testamencie jest mniej niż 140 000 słów.

P: Jaki jest stopień niepewności co do wariantów odczytów w Nowym Testamencie?

Odp.: Aland i in. (wydanie trzecie), Aland i in. (czwarte wydanie poprawione) oraz Green mają różne opinie na temat niektórych słów. Aland i in. (wydanie trzecie) wskazują różnice w rękopisach w 1 333 miejscach i dzielą je na 4 kategorie. Litera „A” oznacza „praktycznie pewne”, „B” oznacza „pewien stopień wątpliwości”, „C” oznacza „znaczny stopień wątpliwości”, a „D” oznacza „bardzo wysoki stopień wątpliwości”. „Pozornie duża liczba decyzji z kategorii C wynika z faktu, że wiele odczytów z klas A i B nie zostało uwzględnionych w aparacie krytycznym, ponieważ nie były one istotne dla celów niniejszego wydania. Zdecydowana większość tekstu reprezentuje to, co można nazwać stopniem pewności A.” (str. xiii) Zakładając, że policzyłem poprawnie, w trzecim wydaniu w całym Nowym Testamencie występuje 121 (9%) wariantów klasy A, 468 (35%) klasy B, 603 (45%) klasy C oraz 141 (11%) klasy D. Prawdopodobieństwo, że dana odmiana będzie należała do konkretnego stopnia, wydaje się dość jednolite we wszystkich księgach, z wyjątkiem Księgi Objawienia, w której 71 z 92 wymienionych odmian należy do stopnia C.

P: Które rękopisy są ogólnie najbardziej wiarygodne?

Odp.: Wszystkie rękopisy zawierają zasadniczo te same słowa, a różnica wynosi zaledwie 3% (około 3 928 słów). Jednak niektórzy uczeni chrześcijańscy energicznie debatują nad różnicami w tych 3%, prezentując przede wszystkim trzy różne poglądy.

Rękopisy aleksandryjskie są najwcześniejsze i niektórzy uważają je za najbardziej wiarygodne (z wyjątkiem Ewangelii św. Jana7:53-8:11 ). Pogląd ten podzielają Aland i inni, tłumacze Biblii NIV oraz większość współczesnych uczonych. Pisarz kościelny o imieniu Orygenes (225–254 r. n.e.) dogłębnie badał wiele tekstów biblijnych, które nie są nam dziś dostępne, a jego dzieło niewątpliwie wywarło wpływ na rodzinę rękopisów aleksandryjskich. Klemens Aleksandryjski (193–217/220 r. n.e.) był jeszcze wcześniejszym pisarzem, który obszernie cytował z rodziny rękopisów aleksandryjskich.

Wczesne rękopisy z rodziny aleksandryjskiej to p45 w Dziejach Apostolskich, p46, p66, p75, część rękopisu sahidyjskiego oraz dwa wczesne rękopisy, Sinaiticus i Vaticanus, spisane na drogim pergaminie (skóra jelenia). Te dwa mogły być „oficjalnymi kopiami”, których sporządzenie nakazał Konstantyn tuż po zalegalizowaniu chrześcijaństwa, lub też mogły być odrzuconymi egzemplarzami. Pochodzą one z okresu około 325–350 r. n.e. Dwaj wczesni pisarze, którzy korzystali z tego tekstu, to Klemens Aleksandryjski oraz, częściowo, Orygenes. Zgodnie z książką *The Text of the New Testament*, str. 216, „większość uczonych porzuciła optymistyczny pogląd Horta, że kodeks Watykański (B) zawiera tekst oryginalny niemal niezmieniony, z wyjątkiem drobnych pomyłek pisarskich”.

Późniejsze rękopisy aleksandryjskie to Ephraemi Rescriptus, L, T, Ewangelie Freera (w Łukasza 1:1–8:12 i Jana), X, Z, Delta w Ewangelii Marka, Xi, Psi, 33, 81, 104, 326, 579, 892, 1241 oraz koptyjski bohairski. Alexandrinus i Ephraemi Rescriptus są aleksandryjskie pod każdym względem z wyjątkiem Ewangelii. W przypadku Dziejów Apostolskich w późnej tradycji aleksandryjskiej dysponujemy manuskryptem p50 (284–305 r. n.e.).

W przypadku listów Pawła dysponujemy manuskryptami H, I oraz 1739.

W przypadku pozostałych listów mamy p20, p23, 1739.

W przypadku Apokalipsy mamy manuskrypty 1006, 1611, 1854, 2053, 2344.

Lista ta pochodzi z książki „The Text of the New Testament”, str. 216.

Rękopisy bizantyjskie są najliczniejsze i niektórzy uważają je za najbardziej wiarygodne. Na Wschodzie rękopisy stopniowo ulegały „standaryzacji”, a liczba odrębnych rękopisów lekcjonarza bizantyjskiego wynosi od 1 761 do 2 209. Pochodzą one z okresu od około 850 r. n.e. do 1576 r. n.e. Pogląd ten zyskuje coraz większe poparcie wśród badaczy, ponieważ rękopisy te zazwyczaj pokrywają się z cytatami Jana Chryzostoma, co pozwala datować tę tradycję na lata 392–407 n.e. Porównania: Jeśli chodzi o większe zmiany, między rodzinami rękopisów aleksandryjskich i bizantyjskich występuje co najmniej 54 modyfikacje słów, a 577 słów nie występuje w rękopisach aleksandryjskich, ale jest obecnych w bizantyjskich. Stanowi to około 0,5% (631 słów). Innymi słowy, 20% wszystkich różnic tekstowych wynika z rozbieżności między tradycją aleksandryjską a bizantyjską.

Textus Receptus (TR), zwany również Tekstem Przyjętym, przez niektórych uważany jest za najbardziej wiarygodny. Stanowi on podstawę Biblii katolickiej oraz Biblii Króla Jakuba (KJV). Na Zachodzie powstające rękopisy stawały się coraz bardziej ujednolicone. Ten łaciński standard nazywany jest „Textus Receptus”. Wersja Króla Jakuba opiera się na Textus Receptus, z wyjątkiem dodania fragmentu 1 Listu św. Jana 5:7-8. Jay P. Green Sr. korzysta głównie z Textus Receptus w swojej równoległej Biblii grecko-hebrajsko-angielskiej.

W różnych fragmentach można dostrzec zalety każdego z tych trzech poglądów. Byłoby miło znaleźć „jedną rodzinę” tekstów, która zawierałaby wyłącznie poprawne odczyty, ale być może prawda jest taka, że wszystkie rodziny zawierają kilka błędnych odczytów.

Szalonym poglądem, który wyznają dziś niektórzy ludzie, jest twierdzenie, że „Słowo natchnione przez Boga” nie oznacza tego, co przekazują słowa, ani nie odnosi się do greckiego i hebrajskiego tekstu, lecz do angielskich słów w Biblii Króla Jakuba. Wszystkie inne wersje są określane mianem „wersji New Age”. Niektórzy nazywają to poglądem „tylko Króla Jakuba”, a osoby te – „onlyitami”. Należy jednak pamiętać, że nie każdy uczony, który uważa Biblię Króla Jakuba za najdokładniejsze angielskie tłumaczenie, koniecznie podziela ten szalony pogląd.

1 List Jana 5:7-8 został dodany do Biblii Króla Jakuba, ponieważ znajdował się w trzecim wydaniu greckiego Nowego Testamentu autorstwa Erazma. Erazm pominął ten fragment w swoich dwóch pierwszych wydaniach, mimo że Kościół katolicki chciał, aby został on uwzględniony, ponieważ nie zamierzał go umieścić, dopóki nie pokazano mu ani jednego greckiego rękopisu, w którym się on znajdował. Umieścił go w trzecim wydaniu, ponieważ pokazano mu grecki rękopis. Nie wiedział jednak, że rękopis ten powstał zaledwie rok wcześniej. Włączył ten fragment począwszy od trzeciego wydania.

Zanim jednak zdecydujesz się poświęcić całe swoje życie na badanie tych 3-procentowych różnic, pamiętaj o 2 Liście do Tymoteusza 2:14 i 1 Liście do Tymoteusza 6:4, gdzie Paweł nakazuje Tymoteuszowi unikać sporów o słowa.

Skąd biorą się te różnice? Głównym powodem jest to, że greccy kopisty prawdopodobnie uważali, iż wierne skopiowanie każdego słowa nie było ich głównym celem. Ich głównym zamiarem było jak najdokładniejsze i jak najprecyzyjniejsze przekazanie Bożego przesłania. Niektórzy robili to poprzez dosłowne kopiowanie, inni poprzez poprawianie ortografii i gramatyki, udoskonalanie sformułowań i zwiększanie precyzji znaczenia, a jeszcze inni poprzez parafrazowanie.

P: Jakie są najstarsze teksty biblijne w rodzinie rękopisów aleksandryjskich?

O: Najstarsze rękopisy aleksandryjskie to Vaticanus (325–350 r. n.e.), Sinaiticus (340–350 r. n.e.), p20 (III w.), p23 Urbana (III w.), p45 + p46 (= Chester Beatty I i II), p47, p50 (284–305 r. n.e.), p52, p66 (125–175 r. n.e.) (= Bodmer II) oraz Ephraemi Rescriptus (400–500 r. n.e.). Kwestią sporną jest, czy p4, p8 i p13 należą do tej rodziny. p75 (początek III wieku) określa się mianem protoalexandryjskiego. P.Antinoopolis 2.54 zawiera fragment z Ewangelii Mateusza 6:10–12, a p104 zawiera fragment z Ewangelii Mateusza 21:34–37, 43, 45(?). Istnieje również szereg rękopisów koptyjskich i etiopskich przetłumaczonych z rękopisów aleksandryjskich. Same rękopisy koptyjskie dzielą się na bohairskie, sahidyjskie, fajumskie, środkowoegyptskie i inne. W książce Metzgera *A Textual Commentary on the New Testament* (s. 15) stwierdza się, że koptyjski sahidyjski jest tekstem aleksandryjskim jedynie częściowo. W książce „The Origin of the Bible” (s. 302) napisano, że tekst sahidyjski został prawdopodobnie po raz pierwszy spisany około 200 r. n.e. Należy zauważyć, że rękopis „Alexandrinus”, którego nazwa sugeruje, że powinien być aleksandryjski, jest w rzeczywistości uważany za tekst bizantyjski w Ewangeliach.

Wśród wczesnych pisarzy kościelnych Klemens Aleksandryjski i Orygenes (częściowo) cytują teksty aleksandryjskie.

P: Jakie są główne teksty bizantyjskie?

Odp.: Należą do nich rękopis „Alexandrinus” w Ewangeliach, Ewangelie Freera (Mateusza i Łukasza8:13-24:53 ) oraz lekcjonarz bizantyjski. Gotyckie tłumaczenie „ ” jest bizantyjskie. Najważniejszym i najwcześniejszym źródłem tekstu bizantyjskiego są kazania Jana Chryzostoma (392–407 r. n.e.), który obszernie cytował Pismo Święte.

P: Jakie są niektóre różnice między rodziną rękopisów aleksandryjskich a bizantyjską?

O: W Starym Testamencie manuskrypty „Vaticanus” i „Alexandrinus” nie zawierają fragmentu Księgi Wyjścia 28:23–28. W manuskrypcie „Sinaiticus” nie zachował się fragment Księgi Wyjścia. Wersety te występują zarówno w Septuagincie Complutenskiej, jak i w hebrajskim tekście masoreckim. Zwoje znad Morza Martwego 4Q22 (=4QPaleoExodus^m) zawierają fragmenty 28:22–24, 26–28, 30–43. Więcej informacji można znaleźć w książce „The Septuagint Version: Greek and English” autorstwa Sir Lancelota C.L. Brentona, str. 1131–1132.

Jeśli chodzi o Nowy Testament, rękopisy aleksandryjskie zawierają co najmniej 33 wersety mniej niż rękopisy z rodziny bizantyjskiej, co przekłada się na 577 słów mniej. Występuje tam również co najmniej 54 zmiany słowne. Gdyby ktoś był przekonany, że najwcześniejsze rękopisy aleksandryjskie są całkowicie poprawne, w Biblii nie znalazłyby się następujące wersety: Mt 12:47; 17:21; 18:11; 23:14; Mk 9:44, 46; 11:26; 15:28; 16:9-20; Łk 23:24; J 5:4; J 7:53-8:11. Rękopisy Bodmer 14, 15 i Watykański nie zawierają fragmentu Łk23:17 , podczas gdy rękopis Synajski go zawiera.

Nie dopiero w czasach nowożytnych pojawili się pierwsi badacze różnic między rękopisami biblijnymi. Niezwykły chrześcijanin z Aleksandrii, Origenes, był najwyraźniej pierwszym, który bardzo systematycznie analizował różne rękopisy i ustalał, który z nich najprawdopodobniej zawierał pierwotny tekst. Origenes miał do dyspozycji dużą liczbę rękopisów, które dziś są dla nas zaginione, a przyjmuje się, że wszystkie rękopisy aleksandryjskie pozostają pod wpływem jego dzieła. (Współcześni chrześcijanie spierają się, czy jego wpływ jest czymś dobrym, czy złym). Oto niewielka próbka różnic między rękopisami, w których rękopisy aleksandryjskie zasadniczo podają to samo, a rękopisy bizantyjskie podają coś innego.

Mt18:11 („Albowiem Syn Człowieczy przyszedł, aby zbawić zagubionych.”) nie występuje w rękopisie Sinaiticus, Vaticanus, koptyjskim sahidskim, koptyjskim bohairskim, u Orygenesa (225–254 r. n.e.), Euzebiusza i Hieronima. Te 9 słów znajduje się w lekcjonarzu bizantyjskim, tekstach syryjskich, ormiańskich, w Diatessaronie (ok. 172 r. n.e.) oraz u Chryzostoma (392–407 r. n.e.).

W Mk10:34 w manuskryptach Sinaiticus, Vaticanus, Ephraemi Rescriptus, Bezae Cantabrigiensis, koptyjskim sahidskim i koptyjskim bohairskim występuje sformułowanie „po trzech dniach”. W manuskrypcie Alexandrinus, lekcjonarzu bizantyjskim, manuskrypcie gotyckim, ormiańskim, etiopskim, gruzińskim oraz u Orygenesa (225–254 r. n.e.) brzmi to: „Trzeciego dnia”.

Mk11:26 „Jeśli jednak nie przebaczycie, to i Ojciec wasz w niebie nie przebaczy wam waszych przewinień” brakuje w manuskrypcie Sinaiticus, Alexandrinus, koptyjskim bohairskim i koptyjskim sahidskim. (17 słów)

Mk 16:9-20 W poniższych źródłach nie ma dłuższego zakończenia.

ok. 360 r. n.e. Euzebiusz, „Pytania do Marianusa I”

193–217/220 r. n.e. Klemens Aleksandryjski

225–254 r. n.e. Orygenes

407 r. n.e. Hieronim, List 120

Co najmniej 6 innych starożytnych rękopisów

syryjski

900–1000 r. n.e. Rękopis ormiański zawiera tę informację, ale podaje, że została ona dodana przez Arystiona, o którym wspomina Papiasz

325–350 r. n.e. Vaticanus: w tym miejscu występuje pusta przestrzeń. W manuskrypcie Vaticanus puste przestrzenie występują jedynie między kilkoma księgami, takimi jak Księga Malachiasza i Ewangelia według św. Mateusza.

340–350 r. n.e. Rękopis Sinaiticus również zawiera w tym miejscu pustą przestrzeń, ale ma ją między niemal wszystkimi księgami.

Następujące rękopisy zawierają dłuższe zakończenie

182–188 r. n.e. Ireneusz, „Przeciw herezjom” 3:11

110–155 r. n.e. (uczeń Polikarpa, ucznia Jana)

ok. 172 r. n.e. „Diatessaron” Tatiana

200 r. n.e. Traktat o duszy Tertuliana

Co najmniej 38 starożytnych tekstów biblijnych

120–150 r. n.e. Didache

ok. 700 r. n.e. i później Rodzina tekstów bizantyjskich

V wiek Ewangelie z kolekcji Freera

400–600 r. n.e. Rękopis Kodeksu Bezae

Znajduje się on również w późniejszych rękopisach aleksandryjskich.

ok. 450 r. n.e. Alexandrinus

400–500 r. n.e. Rękopis Ephraemi Rescriptus

III–IV w. koptyjski bohairski

III–IV w. koptyjski sahidyjski

J 5,4 („Od czasu do czasu bowiem anioł zstępował do sadzawki i poruszał wodę. Gdy tylko woda została poruszona, pierwszy, który wszedł do sadzawki, był uzdrawiany ze swojej choroby.”) brakuje w p66 (150–200 r. n.e.), p75, Sinaiticus, Vaticanus, koptyjskim sahidskim, koptyjskim bohairskim oraz w oryginalnych egzemplarzach Ephraemi Rescriptus, Alexandrinus i Diatessaron. Pisarz kościelny Nonnus (431 r. n.e.) nie zawiera tego fragmentu. Najwcześniejsze kopie zawierające te 29 słów to wersje ormiańska i gruzińska (obie z V wieku) oraz późniejsze poprawki do manuskryptów Alexandrinus, Ephraemi Rescriptus i Ewangelii Freera. Jednak wczesni pisarze kościelni: Tertulian (198–220 r. n.e.), Ambroży z Mediolanu (370–390 r. n.e.), Didymus, Jan Chryzostom (392–407 r. n.e.) oraz Cyryl odnoszą się do tego fragmentu w swoich parafrazowanych przekładach.

J7:53-8:11 nazywany jest „perykopą o cudzołożnicy”. Nie ma go w manuskryptach Sinaiticus, Vaticanus, p56, p75, koptyjskim sahidskim ani gotyckim. Również w „Diatessaronie” (ok. 172 r. n.e.), u Klemensa Rzymskiego (96–98 r. n.e.), Tertuliana (192–220 r. n.e.), Orygenesa „ ” (225–254 r. n.e.) oraz u Chryzostoma fragment ten nie występuje. Pozostałe główne rękopisy zawierają ten fragment. Aland i in. wymieniają rękopisy Alexandrinus i Ephraemi Rescriptus jako te, w których fragment ten najwyraźniej nie występuje, choć ich zniszczony stan sprawia, że nie ma co do tego pewności. Aland i in. oceniają, że brak tego fragmentu w oryginalnym rękopisie jest „praktycznie pewny”, co pokrywa się z sytuacją w rodzinie aleksandryjskiej, która – z wyjątkiem koptyjskiego tekstu bohairskiego – nie zawiera tego fragmentu. Zatem, jeśli opiera się na rodzinie rękopisów aleksandryjskich, należy to uczynić ze świadomością, że w tej rodzinie brakuje całego tego fragmentu. Oczywiście, podczas gdy rodzina bizantyjska zawiera ten fragment, Jan Chryzostom go nie zawiera. (Perikopa o cudzołożnicy oraz zakończenie Ewangelii Marka to dwie największe, niebędące błędami odmiany rękopiśmienne w Nowym Testamencie.)

J 10,34 „prawo” występuje w Bodmer II (125–175 r. n.e.), Bodmer 14, 15 (początek III wieku), Sinaiticus, Vaticanus, Alexandrinus, lekcjonarzu bizantyjskim, koptyjskim sahidskim, koptyjskim bohairskim, gotyckim, ormiańskim oraz u Atanazego (326–373 r. n.e.). W papirusach Chester Beatty z 200 r. n.e., w manuskrypcie Sinaiticus (poprawionym), Cantabrigiensis, u Tertuliana (197–220 r. n.e.) oraz u Hilarego z Poitiers (355–367/368 r. n.e.) brzmi to: „wasze prawo”.

Ef 1:1 Słowa „w Efezie” nie występują w papirusie Chester Beatty II (200 r. n.e.), oryginalnym Vaticanusie, oryginalnym Sinaiticusie oraz u wczesnochrześcijańskich pisarzy Tertuliana (198–220 r. n.e.) i Orygenesa (225–254 r. n.e.). Korektor dodał później te słowa do manuskryptu Sinaiticus i Vaticanus. Manuskrypt Alexandrinus również zawiera te słowa, podobnie jak Lekcjonarz Bizantyjski i Jan Chryzostom (392–407 r. n.e.).

1 Kor11:24 : „złamany za was” – w przeciwieństwie do „złamany” – nie występuje w manuskrypcie Chester Beatty II (200 r. n.e.), manuskrypcie Watykańskim, manuskrypcie Synajskim, manuskrypcie Ephraemi Rescriptus (oryginalnym), manuskrypcie Aleksandryjskim ani u Atanazego (326–373 r. n.e.). Słowo „złamany” występuje jako późniejsza poprawka w manuskrypcie Sinaiticus, Ephraemi Rescriptus (trzeci korektor), manuskrypcie gotyckim, lekcjonarzu bizantyjskim oraz u Jana Chryzostoma (392–407 r. n.e.).

W przypadku Mk 1,2 opinie są podzielone: Lekcjonarz Bizantyjski i rękopis ormiański podają sformułowanie „u proroków”, podobnie jak rękopis Aleksandryjski, syryjski, koptyjski bohairski, etiopski, Irenaeusa oraz inne rękopisy. „W Księdze Izajasza” pojawia się w większości pozostałych rękopisów, w tym w Sinaiticus, Vaticanus, koptyjskim sahidskim, gotyckim, Bezae Cantabrigiensis itp.

Niezależnie od tego, zarówno w rodzinie rękopisów aleksandryjskich, jak i bizantyjskich brakuje 1 Listu Jana 5:7-8. Pierwszy zachowany grecki rękopis zawierający ten fragment powstał dopiero w X wieku, choć heretyk Priscillian (380 r. n.e.) słyszał już o nim.

P: Dlaczego ludzie przywiązują mniejszą wagę do „tekstów zachodnich”?

Odp.: „Tekst zachodni” to termin określający rękopisy pochodzące głównie z Europy, które nie należą do rodziny aleksandryjskiej ani bizantyjskiej. Niektórzy kwestionują, czy słuszne jest mówienie o tekście zachodnim, ponieważ rękopisy te nie wykazują między sobą zbyt wielkiego „pokrewieństwa”, z wyjątkiem tego, że w miejscach, gdzie teksty aleksandryjskie i bizantyjskie się różnią, zazwyczaj zawierają one oba warianty. Według książki Bruce’a Metzgera *A * *Textual Commentary on the Greek New Testament*, str. 6, problemy z tekstem zachodnim są najbardziej dotkliwe w Dziejach Apostolskich, gdzie tekst zachodni jest o 10% dłuższy.

P: Co wiemy o cytatach z Klemensa Aleksandryjskiego w Nowym Testamencie?

Odp.: Klemens doskonale znał Pismo Święte, z którego szeroko korzystał. Jednak jego największe dzieło, *Stromata*, zgodnie z *Ante-Nicene Fathers*, tom 2, str. 168, zostało prawdopodobnie po raz pierwszy opublikowane w 194 r. n.e. i ukończone przed opuszczeniem Aleksandrii przez Klemensa w 202 r. n.e. Ostatnia data wspomniana w tym dziele to 192 r. n.e. Na stronie 169 czytamy: „Cytaty Klemensa z Pisma Świętego pochodzą z wersji Septuaginty, często są niedokładne, ponieważ zaczerpnięte z pamięci, czasami oparte na tekście innym niż ten, który posiadamy, często zawierają adaptacje słowne; nierzadko też różne teksty są ze sobą łączone”. Dlatego przy ocenie wariantów rękopisów Nowego Testamentu cytatom Klemensa należy przypisywać mniejszą wagę niż innym rękopisom.

P: Jakie poprawki występują w rękopisie p46?

Odp.: Prawdopodobnie nie został on skopiowany przez profesjonalnego skrybę, a jedna lub dwie osoby pojawiły się później i go poprawiły. Oto kilka przykładów z 1 Listu do Koryntian 13–16 dotyczących prostych błędów literowych, które nie zostały uwzględnione w poprzednich wykazach.

1 Kor 13:5 – po słowie „to” dodano „mu”.

1 Kor13:12 : słowo „prosopon” zmieniono na „prosupon” poprzez dodanie litery „u” (omega) nad linią.

1 Kor 14:9 „auloumenon” zmieniono na „laloumenon” poprzez przekreślenie „au” i dodanie litery „la” nad linią.

1 Kor 14:9 dodano „genu” po „tuchoi”.

1 Kor14:20 : słowo „tai” zmieniono na „tais” poprzez dodanie litery „s” nad linią.

1 Kor 15:2 nad słowem „katecheiv” umieszczono kropki, co oznacza, że korektor uznał, iż należy je usunąć.

1 Kor15:17 : estai na easte

1 Kor15:24 : korektor przekreślił literę „i”, podczas gdy powinien był przekreślić literę „a”

1 Kor 15:34 „amartanute” na „amartanete”

1 Kor 16:1 ei to eis

1 Kor 16:7 pardu to parodu

Porównując rękopisy pod kątem istotnych wariantów, we wszystkich rękopisach zastosowałem pierwotny odczyt (w przeciwieństwie do późniejszych poprawek).

P: Co wiemy o rękopisie Watykańskim?

Odp.: Rękopis Watykański (325–350 r. n.e.) jest najstarszym zachowanym przedstawicielem rodziny rękopisów aleksandryjskich. Często jest on oznaczany skrótem „B” lub nazywany uncjałem 03. Według „Wycliffe Bible Dictionary” (str. 253) datuje się go na lata 325–350 n.e., a według „A General Introduction to the Bible” (str. 393) – na ok. 325–350 n.e.

Co się zachowało: W manuskrypcie Watykańskim zachowały się jedynie wersety 46:29–50:26 z Księgi Rodzaju oraz pozostała część Starego Testamentu, z wyjątkiem 2 Królów 2:5–7 i 1–13 oraz Psalmu 105:27–137:6. Brakujący fragment w Psalmach został dodany w XV wieku. Podobnie jak w manuskrypcie Sinaiticus, List do Hebrajczyków następuje po 2 Liście do Tesaloniczan.

W manuskrypcie Watykańskim, podobnie jak w większości greckich Biblii, znajdują się niektóre księgi apokryficzne. Manuskrypt Watykański nie zawiera 1–4 Ksiąg Machabejskich ani Modlitwy Manassesa.

Nowy Testament zachował się w całości aż do Listu do Hebrajczyków 9:15. Po tym miejscu zaginęły niektóre kartki. Brakuje 1 i 2 Listu do Tymoteusza, Listu do Tytusa, Listu do Filemona oraz Apokalipsy. Aland odwołuje się do manuskryptu Watykańskiego w odniesieniu do Listu św. Jakuba, a „New International Greek Testament Commentary” na temat Listu św. Jakuba (str. 60) stwierdza, że manuskrypt Watykański zawiera kompletny List św. Jakuba.

Wygląd fizyczny: Został napisany brązowym atramentem na drogim pergaminie, a każdy arkusz ma wymiary 27–28 centymetrów kwadratowych. Na każdej stronie znajdowały się trzy kolumny, a w każdej kolumnie 40–44 wiersze. Obecnie znajduje się w Watykanie, w samym sercu Rzymu.

Kolejność ksiąg Starego Testamentu: Księga Rodzaju, Księga Wyjścia, Księga Kapłańska, Księga Liczb, Księga Powtórzonego Prawa, Księga Jozuego, Księga Sędziów, Księga Rut, 1–2 Księga Samuela, 1–2 Księga Królów, 1–2 Księga Kronik, 1 Księga Ezdrasza, 2 Księga Ezdrasza (= Ezdrasz–Nehemiasz)

Psalmy (wraz z Psalmem 151), Księga Przysłów, Księga Koheleta, Pieśń nad Pieśniami, Księga Hioba, Mądrość Salomona, Księga Syracha (=Mądrość Syracha), Księga Estery, Księga Judyty, Księga Tobiasza, Księga Ozeasza, Księga Amosa, Księga Micheasza, Księga Joela, Księga Obadiasza, Księga Jonasza, Księga Nahuma, Księga Habakuka, Księga Sofoniasza, Księga Aggeusza, Księga Zachariasza, Księga Malachiasza, Księga Izajasza, Księga Jeremiasza, Księga Barucha, Lamentacje, List Jeremiasza, Księga Ezechiela, Księga Daniela (wraz z Modlitwą Azariasza i Pieśnią Trzech Młodych Mężczyzn, Księgą Zuzanny oraz opowieścią o Belu i smoku). Więcej informacji można znaleźć w książce „The Journey from Texts to Translations” (Podróż od tekstów do tłumaczeń), str. 50.

Kolejność ksiąg Nowego Testamentu: Ewangelia według św. Mateusza, Ewangelia według św. Marka, Ewangelia według św. Łukasza, Ewangelia według św. Jana, Dzieje Apostolskie, List św. Jakuba, 1 List św. Piotra, 2 List św. Piotra, 1 List św. Jana, 2 List św. Jana, 3 List św. Jana, List św. Judy, List do Rzymian, 1 List do Koryntian, 2 List do Koryntian, List do Galatów, List do Efezjan, List do Filipian, List do Kolosan, 1 List do Tesaloniczan, 2 List do Tesaloniczan, List do Hebrajczyków, (poniższe brakują, ale przypuszczalna kolejność jest następująca) 1 List do Tymoteusza, 2 List do Tymoteusza, List do Tytusa, List do Filemona, Apokalipsa. Więcej informacji można znaleźć w książce „The Journey from Texts to Translations” na stronie 60.

Skrybowie i korektorzy: Jeden skryba spisał Stary Testament, a inny – Nowy Testament. Było dwóch korektorów. Jeden z nich poprawił rękopis około 350 r. n.e., wkrótce po jego sporządzeniu. Drugi korektor żył w X lub XI wieku. Zabawnym akcentem jest fakt, że jeden z korektorów wprowadził zmianę w Liście do Hebrajczyków 1:3. Późniejszy korektor przywrócił poprzednią wersję i napisał na marginesie: „Głupcze i łotrze, czy nie możesz zostawić starego brzmienia w spokoju i nie zmieniać go!”. Okazało się, że pierwotna wersja była nieprawidłowa.

Cechy charakterystyczne manuskryptu Watykańskiego: Ogólnie jest on zgodny z innymi manuskryptami z rodziny aleksandryjskiej. Nie zawiera fragmentów z Ewangelii św. Jana7:53-8:11 , Łukasza 22:43-44 oraz Łukasza 23:34. Podobnie jak manuskrypt Synajski, posiada puste miejsce przeznaczone na dłuższe zakończenie Ewangelii św. Marka. Manuskrypt Watykański zawiera cały List do Rzymian (z wyjątkiem16:24 ) w takiej samej kolejności, jak współczesne Biblie. Żaden starożytny rękopis nie pominął 1 Listu Piotra 5:3 (9 słów) z wyjątkiem rękopisu Watykańskiego.

W Ewangelii św. Jana16:28 wyrażenie „od/przez Ojca” występuje w manuskrypcie Watykańskim. Wiele innych manuskryptów zawiera sformułowanie „wyszedł od Ojca”, w tym p5 (200–250 r. n.e.), p22, manuskrypt Synajski, manuskrypt Aleksandryjski, manuskrypt Ephraemi Rescriptus, lekcjonarz bizantyjski oraz Diatessaron (ok. 172 r. n.e.).

Na marginesie warto wspomnieć o rękopisie Ewangelii znanym jako Codex Vaticanus 354 (S). Jest to jednak zupełnie inny rękopis, datowany na rok 949 n.e., który po prostu również zawiera w nazwie słowo „Vaticanus”.

P: Co wiemy o rękopisie Sinaiticus?

Odp.: Sinaiticus (340–350 r. n.e.) jest drugim najstarszym zachowanym rękopisem z rodziny aleksandryjskiej. Często jest on określany skrótem „Aleph” lub nazywany uncjałem 01. Według „Wycliffe Bible Dictionary” (str. 253) pochodzi on z 340 r. n.e., a według „A General Introduction to the Bible” (str. 393) – z około 340 r. n.e. Jest on dostępny online pod adresem www.codexsinaiticus.org/en/.

Co się zachowało: Zachowała się połowa Starego Testamentu z Septuaginty. W szczególności zawiera Księgę Rodzaju 23:19–24:46 (z lukami); Księga Liczb 5:26–7:20 (z lukami), 1 Księga Kronik 9:27–19:17, Księga Ezdrasza i Księga Nehemiasza jako jedna księga od Ezdrasza 9:6, Księga Estery, Księga Izajasza, Księga Jeremiasza i Lamentacje do 2:22, Księga Joela aż po Księgę Malachiasza, Księga Psalmów, Księga Przysłów, Księga Koheleta, Pieśń nad Pieśniami oraz Księga Hioba.

W manuskrypcie Sinaiticus znajdują się apokryfy: a konkretnie Księga Tobiasza, Księga Judyty, 1 i 4 Księga Machabejska, Księga Mądrości i Księga Syracha.

Cały Nowy Testament zachował się, z wyjątkiem tego, że skrybowie nie uwzględnili Ewangelii św. Jana (7:53-8:11 ), a w miejscu Ewangelii św. Marka 16:9-20 znajduje się pusta przestrzeń. Manuskrypt Sinaiticus zawiera cały List do Rzymian (z wyjątkiem fragmentu16:24 ) w tej samej kolejności, co współczesne Biblie. Kolejność ksiąg Nowego Testamentu to: Cztery Ewangelie, Listy Pawła, List do Hebrajczyków, Dzieje Apostolskie, Listy Katolickie, Apokalipsa, List Barnaby oraz Pasterz Hermasa, zgodnie z książką Metzgera „Manuscripts of the Greek Bible”, str. 76.

W manuskrypcie Sinaiticus znajdują się jeszcze dwie inne księgi: List Barnaby oraz fragment „Pasterza Hermasa”.

Wygląd fizyczny: Pierwotnie rękopis liczył co najmniej 730 kart. Obecnie zachowało się 390 kart oraz fragmenty trzech kolejnych kart. (Jedna karta to dwie strony.) Na każdej stronie znajdują się cztery kolumny, a w każdej kolumnie 48 wierszy. Tekst został spisany na drogim pergaminie. Nie ma odstępów między wyrazami i prawie nie ma znaków interpunkcyjnych. Cytaty ze Starego Testamentu są oznaczone jako cytaty. Obecnie rękopis znajduje się w Londynie w Wielkiej Brytanii.

Kolejność ksiąg Starego Testamentu: Księga Rodzaju, (Księga Wyjścia i Księga Kapłańska zaginęły), Księga Liczb, (brakuje Księgi Powtórzonego Prawa aż do 2 Księgi Królewskiej), 1–2 Księga Kronik, 1 Księga Ezdrasza, 2 Księga Ezdrasza (=Ezdrasz-Nehemiasz), Księga Estery, Księga Tobiasza, Księga Judyty, 1 i 4 Księga Machabejska, Księga Izajasza, Księga , Księga Jeremiasza, Lamentacje (Księga Ezechiela, Księga Daniela, Księga Ozeasza, Księga Amosa i Księga Micheasza zaginęły), Księga Joela, Księga Obadiasza, Księga Jonasza, Księga Nahuma, Księga Habakuka, Księga Sofoniasza, Księga Aggeusza, Księga Zachariasza, Księga Malachiasza, Psalmy (w tym 151), Księga Przysłów, Księga Koheleta, Pieśń nad Pieśniami, Mądrość Salomona, Księga Syracha (=Syrach, =Mądrość Syracha), Księga Hioba.

Kolejność ksiąg Nowego Testamentu: Mateusz, Marek, Łukasz, Jan, List do Rzymian, 1 List do Koryntian, 2 List do Koryntian, List do Galatów, List do Efezjan, List do Filipian, List do Kolosan, 1 List do Tesaloniczan, 2 List do Tesaloniczan, List do Hebrajczyków, 1 List do Tymoteusza, 2 List do Tymoteusza, List do Tytusa, List do Filemona, Dzieje Apostolskie, List Jakuba, 1 List Piotra, 2 List Piotra, 1 List Jana, 2 List Jana, 3 List Jana, List Judy, Apokalipsa, List Barnaby, Pasterz Hermasa.

Pisarze i korektorzy: Trzech pisarzy sporządziło kopię manuskryptu Sinaiticus. Pisarz A, który skopiował większość ksiąg historycznych i poetyckich Starego Testamentu, niemal cały Nowy Testament oraz List Barnaby, miał lepszą ortografię niż B, ale dalece gorszą niż D. B skopiował księgi prorockie oraz „Pasterza Hermasa” i miał słabą ortografię. D charakteryzował się niemal doskonałą ortografią. Skopiował Księgę Tobiasza i Księgę Judyty, pierwszą połowę 4 Księgi Machabejskiej oraz pierwsze 2/3 Księgi Psalmów. Najprawdopodobniej skopiował również 6 stron Nowego Testamentu.

Cechy charakterystyczne manuskryptu Sinaiticus: Według Hermana Hoskiera w ewangeliach występuje następująca liczba miejsc różniących się między manuskryptem Sinaiticus a Textus Receptus: Mateusz 656+, Marek 567+, Łukasz 791+, Jan 1022+, co daje łącznie 3036+ miejsc różnic w ewangeliach.

Manuskript Sinaiticus wyróżnia się zakończeniami ewangelii. Podobnie jak Vaticanus, Sinaiticus zawiera puste miejsce w miejscu dłuższego zakończenia Ewangelii Marka. Oznacza to, że skrybowie byli świadomi istnienia dłuższego zakończenia, ale postanowili go nie przepisywać.

Ponadto badanie przy użyciu lamp ultrafioletowych wykazało, że skryba zakończył Ewangelię św. Jana na wersecie 21:24, umieścił dwie ozdobne linie (zwane coronis) i napisał, że dzieło zostało ukończone. Następnie pergamin został umyty w celu usunięcia tych linii i ostatniego stwierdzenia, po czym ten sam skryba napisał werset 25, dodał „coronis” i napisał, że dzieło zostało ukończone. Informacje te pochodzą z książki „The Text of the New Testament” (str. 45–46), napisanej przez Bruce’a Metzgera w 1968 roku. Uważamy zatem, że wersja Ewangelii św. Jana zawarta w manuskrypcie Sinaiticus kończy się na wersie21:25 , ponieważ napisał ją ten sam skryba.

Według D.A. Waite’a w Ewangeliach w porównaniu z Textus Receptus zmieniono 8972 słowa. Pominięto 3455 słów, dodano 839, zastąpiono 1114, zamieniono miejscami 2299, a zmodyfikowano 1265. Zawiera on więcej zmian niż manuskrypt Watykański. Oczywiście Waite nie może udowodnić, że jakiekolwiek słowa zostały dodane lub pominięte, a jedynie to, że się tam znajdowały lub ich brakowało.

Łk11:23 Wyrażenie „rozprasza mnie” występuje w oryginalnym manuskrypcie Sinaiticus, koptyjskim bohairskim oraz Ephraemi Rescriptus. Wszystkie pozostałe główne manuskrypty zawierają wyrażenie „rozprasza”.

J1:34 Słowo „wybrany” występuje w p5 (198–220 r. n.e.), oryginalnym Sinaiticusie, koptyjskim sahidskim oraz kilku innych rękopisach. Słowo „syn” występuje w poprawionej wersji manuskryptu Sinaiticus, w manuskryptach Alexandrinus, „ ” Vaticanus, Cantabrigiensis, w lekcjonarzu bizantyjskim, w koptyjskim bohairskim, ormiańskim, u Orygenesa (225–254 r. n.e.) oraz u Jana Chryzostoma (392–407 r. n.e.).

P: Co wiemy o rękopisie „Alexandrinus”?

Odp.: Rękopis „Alexandrinus” (ok. 450 r. n.e.) powstał nieco później niż „Vaticanus” i „Sinaiticus”. Często jest on oznaczany skrótem „A” lub nazywany uncjałem 02. Według „Wycliffe Bible Dictionary” (str. 253) pochodzi on z ok. 425 r. n.e., a według „A General Introduction to the Bible” (str. 393) – z ok. 450 r. n.e.

Co się zachowało: Zachowała się cała Księga Rodzaju z wyjątkiem fragmentów z Księgi Rodzaju 14:14–17; 15:1–5, 16–19; 16:6–9, które są uszkodzone. Dwunastu proroków mniejszych znajduje się bezpośrednio przed Księgą Izajasza. Zawiera pozostałą część Starego Testamentu z wyjątkiem 1 Księgi Samuela 12:17–14:9 oraz Psalmów 49:20–79:11.

W Nowym Testamencie rękopis Aleksandryjski zachował Ewangelię według św. Mateusza od 25:7 do końca, Ewangelię według św. Marka, Ewangelię według św. Łukasza, Ewangelię według św. Jana (z wyjątkiem fragmentu6:50-8:52 ), List do Rzymian (bez fragmentu16:24 ), 1 List do Koryntian, 2 List do Koryntian (z wyjątkiem fragmentu4:13 –12:6), pozostałą część Nowego Testamentu, 1 List Klemensa oraz 2 List Klemensa do fragmentu 12:4. Księga Psalmów Salomona figuruje w spisie treści, ale sama księga zaginęła.

Manuskript Aleksandryjski zawiera cały List do Rzymian (z wyjątkiem16:24 ) w następującej kolejności: 1:1–14:23;16:25 –27; 15:1–16:23;16:25 –27 (The Wycliffe Exegetical Commentary: Romans 1–8, s. 6). Zawiera on dwukrotnie fragment16:25 –27. Zawiera on również cały List Jakuba.

W manuskrypcie Alexandrinus znajdują się apokryfy: dodatki do Księgi Daniela, Księgi Tobiasza, Księgi Judyty, 1 Księgi Ezdrasza, 1–4 Księgi Machabejskiej oraz Księgi Syracha.

Inne księgi zapisane na końcu rękopisu to Psalmy Salomona oraz 1 i 2 List Klemensa, przy czym brakuje niektórych fragmentów 2 Listu Klemensa.

Opis fizyczny: Wymiary kartki wynoszą 32,1 cm na 26,4 cm. Tekst został spisany brązowym atramentem na drogim pergaminie. Na każdej stronie znajdują się dwie kolumny, a w każdej kolumnie 46–52 wierszy. Między słowami nie ma odstępów, a cytaty ze Starego Testamentu są odpowiednio oznaczone. Tekst napisano dużymi, kwadratowymi literami uncjałowymi, bez znaków interpunkcyjnych. Obecnie znajduje się w Londynie w Wielkiej Brytanii.

Kolejność ksiąg Starego Testamentu: Księga Rodzaju, Księga Wyjścia, Księga Kapłańska, Księga Liczb, Księga Powtórzonego Prawa, Księga Jozuego, Księga Sędziów, Księga Rut, 1–2 Księga Samuela, 1–2 Księga Królów, 1–2 Księga Kronik, Księga Ozeasza, Księga Amosa, Księga Micheasza, Księga Joela, Księga Obadiasza, Księga Jonasza, Księga Nahuma, Księga Habakuka, Księga Sofoniasza, Księga Aggeusza, Księga Zachariasza, Księga Malachiasza, Księga Izajasza, Księga Jeremiasza, Księga Barucha, Lamentacje, List Jeremiasza, Ezechiel, Daniel (wraz z Modlitwą Azariasza i Pieśnią trzech młodzieńców, historią Susanny oraz opowieścią o Belu i smoku)

Kolejność ksiąg Nowego Testamentu: Ewangelia według św. Mateusza (niekompletna), Ewangelia według św. Marka, Ewangelia według św. Łukasza, Ewangelia według św. Jana (niekompletna), Dzieje Apostolskie, List św. Jakuba, 1 List św. Piotra, 2 List św. Piotra, 1 List św. Jana, 2 List św. Jana, 3 List św. Jana, List św. Judy, List do Rzymian, 1 List do Koryntian, 2 List do Koryntian (niekompletny), List do Galatów, List do Efezjan, List do Filipian, List do Kolosan, 1 List do Tesaloniczan, 2 List do Tesaloniczan, List do Hebrajczyków, 1 List do Tymoteusza, 2 List do Tymoteusza, List do Tytusa, List do Filemona, Apokalipsa, 1 List Klemensa (niektóre fragmenty brakują), 2 List Klemensa a (niektóre fragmenty brakują), Psalmy Salomona (tylko spis treści). Więcej informacji można znaleźć w książce „The Journey from Texts to Translations”, str. 60.

Skrybowie i korektorzy: Rękopis ten sporządziło od dwóch do pięciu skrybów, a wprowadzono w nim liczne poprawki, zarówno przez skrybę, który pierwotnie spisał tekst, jak i przez inne osoby. Poprawiona wersja jest bardzo podobna do Textus Receptus.

Cechy charakterystyczne rękopisu aleksandryjskiego: Niektórzy twierdzą, że jest to rękopis aleksandryjski z wpływami bizantyjskimi. Inni uważają, że reprezentuje on trzecią rodzinę tekstów – rodzinę zachodnią – będącą połączeniem tekstów aleksandryjskich i bizantyjskich. Nie zawiera on fragmentu Łukasza 22:43f, a brakuje w nim fragmentu Jana7:53-8:11 .

W 2 Tm2:22 rękopis aleksandryjski zawiera słowo „kochający”, podczas gdy inne rękopisy mają „powołujący”.

Flm 12: Rękopis Aleksandryjski i poprawiony Sinaiticus niemal jako jedyne podają sformułowanie „którego odesłałem z powrotem do was”, podczas gdy inne rękopisy zawierają sformułowanie „którego odesłałem z powrotem do ciebie” lub podobne.

Flm 25: W rękopisie aleksandryjskim brakuje słowa „amen” na końcu. Rękopis sinaicki, lekcjonarz bizantyjski oraz rękopis p87 z ok. 125 r. n.e. zawierają słowo „amen” na końcu.

P: Co wiemy o rękopisie Ephraemi Rescriptus [C]?

Odp.: Ephraemi Rescriptus (400–500 r. n.e. lub 400–450 r. n.e. lub ok. 345 r. n.e.) nie jest uznawany ani za rękopis wczesny, ani za późny. Często jest skracany do litery „C” lub nazywany uncjałem 04.

Został napisany w V wieku (400–500 r. n.e.) według Alanda i innych, lub w latach 400–450 r. n.e., jak podają różne strony internetowe. Został napisany ok. 345 r. n.e. według „Wycliffe Bible Dictionary” (str. 253) oraz „A General Introduction to the Bible” (str. 393).

Co się zachowało: Zachowały się fragmenty Listu św. Jakuba 1:1–4:2 oraz Ewangelie, Dzieje Apostolskie, listy i Apokalipsa. „Ephraemi Rescriptus” zawiera cały List do Rzymian (z wyjątkiem fragmentu „16:24 ”) w takiej samej kolejności, jak współczesne Biblie. Prawdopodobnie zawierał on cały Nowy Testament, a zachowała się przynajmniej część każdej księgi Nowego Testamentu, z wyjątkiem 2 Listu do Tesaloniczan i 2 Listu Jana. Znaczna część Starego Testamentu zaginęła. Zachowały się w nim jedynie całość lub fragmenty Księgi Hioba, Księgi Przysłów, Księgi Koheleta i Pieśni nad Pieśniami.

Jeśli chodzi o księgi apokryficzne, zachowały się co najmniej fragmenty Księgi Syracha i Mądrości Salomona.

Cechy charakterystyczne rękopisu Ephraemi Rescriptus: W Księdze Objawienia zawiera liczbę 616 zamiast 666. Słownik biblijny Wycliffe’a (str. 253) podaje, że rękopis ten jest „połączeniem wszystkich głównych typów, ale często pokrywa się z typem bizantyjskim”. Również w książce „Ogólne wprowadzenie do Biblii” (str. 394) stwierdza się, że jest to połączenie różnych typów, ale często pokrywa się z rodziną bizantyjską. „Neron Caesar” dałoby w sumie 666 tylko wtedy, gdyby zmienić literę C na Q. Jednak „Nero Caesar” daje w sumie 616. Ireneusz wspomina o zamianie liczby 666 na 616 jako o zwodniczej herezji w dziele „Przeciw herezjom”, księga 5, rozdział 30.3, str. 559.

P: Co wiemy o rękopisie Bezae Cantabrigiensis (D)?

Odp.: W przeciwieństwie do rękopisów Vaticanus, Sinaiticus, Alexandrinus, łacińskiej Wulgaty i współczesnych Biblii, rękopis Bezae Cantabrigiensis zawiera ewangelie w innej kolejności.

Kolejność ksiąg Nowego Testamentu: Rękopis Bezae zachował w prawidłowej kolejności jedynie: Ewangelię Mateusza, Ewangelię Jana, Ewangelię Łukasza, Ewangelię Marka, Dzieje Apostolskie oraz 3 List Jana.

P: Co wiemy o Ewangeliach Freera (W)?

Odp.: Ewangelie Freera nazywane są również Kodeksem Washingtonianus. Pochodzą one z IV lub początku V wieku (300–450 r. n.e.) lub z okresu od IV do V wieku (Aland i in.).

Co się zachowało: Stary Testament zaginął, z wyjątkiem fragmentów Księgi Powtórzonego Prawa, Księgi Jozuego i Psalmów. W Nowym Testamencie zachowały się cztery ewangelie, 1 i 2 List do Koryntian, List do Galatów, List do Efezjan, List do Filipian, List do Kolosan, 1 i 2 List do Tesaloniczan, 1 i 2 List do Tymoteusza, List do Tytusa, List do Filemona oraz List do Hebrajczyków. (List do Rzymian jest jedynym listem Pawła, który nie zachował się w tym zbiorze).

Kolejność ksiąg Nowego Testamentu: Ewangelie w kolejności to Mateusz, Jan, Łukasz i Marek. Ewangelia Marka ma dłuższe zakończenie.

Cechy charakterystyczne Ewangelii Freera: Po Ewangelii Marka16:14 znajduje się fragment: „A oni usprawiedliwiali się, mówiąc: «Ten wiek bezprawia i niewiary znajduje się pod władzą szatana, który nie pozwala, by prawda i moc Boża zwyciężyły nad nieczystościami duchów. Dlatego objaw teraz swoją sprawiedliwość” – tak mówili o Chrystusie. A Chrystus odpowiedział im: „Okres panowania szatana dobiegł końca, ale zbliżają się inne straszne rzeczy. A dla tych, którzy zgrzeszyli, zostałem wydany na śmierć, aby mogli powrócić do nieprzemijającej chwały sprawiedliwości, która jest w niebie”.” (Ogólne wprowadzenie do Biblii, str. 400)

Pytanie: Jakie są cechy charakterystyczne trzech koptyjskich rodzin tłumaczeń Nowego Testamentu?

Odp.: Trzy główne rodziny koptyjskie to sahidycka, bohairycka i fajumicka, a tłumaczenia te prawie na pewno powstały na podstawie rękopisów z rodziny aleksandryjskiej. W spisie Alanda nie ma żadnych szczególnych odczytów. Poszczególne rodziny koptyjskie nie zawsze są ze sobą zgodne. Na przykład:

Mt12:47 Zawierają werset 47: „Ktoś Mu powiedział: «Oto Twoja matka i bracia stoją na zewnątrz i chcą z Tobą porozmawiać»”.
(Sinaiticus, Ephraemi Rescriptus, koptyjski bohairski) w przeciwieństwie do wersji, w której werset 47 nie występuje (poprawiony Sinaiticus, Vaticanus, koptyjski sahidyjski) (17 słów)

Czwartą, mniejszą rodziną jest rodzina akhmimicka. Zawiera ona fragmenty Mt 9; Łk 12–13, 17–18, Ga 5–6; Jk 5. Podobna rodzina, zwana sub-akhmimicką, zawiera fragmenty J 2,12–20,20.

P: Co wiemy o starych rękopisach syryjskich?

Odp.: Istnieją dwie stare wersje: syryjska sinaicka (IV wiek) i syryjska curetońska (V wiek).

Rękopis syryjski z Synaju (SyrS) został odkryty w 1892 roku. Jest trudny do odczytania, ponieważ w VIII wieku został nadpisany. Zachowało się 142 z 166 kart. Zachowane kartki zawierają Mt 1:1–6:10, 7:3–12:4, 12:6–25, 12:29–16:15, 18:11–20:24, 21:20–25:15, 25:17–20, 25:25–26, 25:32–28:7, Mk 1:12–44, 2:21–4:17, 5:1–26, 6:5–16:8 (bez zakończenia), Łk 1:36–5:28, 6:12–24:52, J 1:25–47, 2:16–4:37, 5:6–25, 5:46–18:31, 19:40–koniec. Uważany jest za „tekst zachodni”, zawierający mniej osobliwości niż D.

Syryjski tekst curetoński (SyrC) odkryto w 1842 roku. Zawiera on Mt 1:1-8:22; 10:32-23:25; Mk 16:17-20; Łk 2:48–3:16; 7:33–15:21; 17:24–24:44; J 1:1–42; 3:6–7:37; 14:10–29 (uszkodzony). Wykazuje pewne podobieństwa do syryjskiego manuskryptu synaickiego.

P: Co wiemy o syryjskim tłumaczeniu Biblii zwanym Peshittą?

Odp.: Słowo „Peshitta” oznacza „prosty”, a Stary Testament został przetłumaczony przed końcem II wieku n.e. Peshitta nie zawiera 2. Listu Piotra, 2. i 3. Listu Jana, Listu Judy ani Apokalipsy. Nowy Testament został przetłumaczony w ostatnich dziesięcioleciach IV wieku (375–400 n.e.), zgodnie z informacją zawartą w „Eerdmans’ Bible Dictionary” na stronie 817. Aland i in. podają datę 400–450 r. n.e., ale „Słownik biblijny Eerdmansa” (str. 978) stwierdza: „Chociaż niegdyś uważano Peshittę za dzieło biskupa Rabbuli z Edessy z początku V wieku, obecnie wydaje się, że została ona ukończona pod koniec IV wieku na podstawie wcześniejszych wersji syryjskich”. Zatem nowsza datacja to lata 375–400 n.e.

Pytanie: Co wiemy o ormiańskim tłumaczeniu Biblii?

Odp.: Chrześcijaństwo dotarło doArmenia za panowania byłego prześladowcy, króla TiridatesaIII (ok. 287–314 r. n.e.). Nawrócił go Grzegorz Oświeciciel pod koniec III wieku. Tadeusz i Bartłomiej mogli udać się doArmenia jeszcze przed tym czasem. Dionizy, biskupAlexandria (zm. ok. 264 r. n.e.), napisał do mieszkańcówArmenia . Według biskupa Koriuna (zm. ok. 450 r. n.e.) Mesrop Mashtotz (ok. 361–439 r. n.e.) był byłym żołnierzem i chrześcijańskim misjonarzem, który w 406 r. n.e. stworzył alfabet ormiański i przetłumaczył Biblię na język ormiański. Istnieje ponad 1244 ormiańskich rękopisów Nowego Testamentu.

Inne księgi: Oprócz ksiąg biblijnych niektóre rękopisy ormiańskie zawierają „Historię Józefa i Asenaty”, „4. Księgę Ezdrasza” oraz „Testamenty dwunastu patriarchów”. W Nowym Testamencie znajdują się „List Koryntian do Pawła” oraz „Trzeci list Pawła do Koryntian”.

Kolejność ksiąg: Po Dziejach Apostolskich następują List do Hebrajczyków, List Jakuba, 1. i 2. List Piotra, 1., 2. i 3. List Jana oraz List Judy. Apokalipsa została włączona do kanonu dopiero około roku 1000 n.e.

Cechy charakterystyczne:

Mt 1:7-8 pisownia imienia „Asa” (lekcjonarz bizantyjski, syryjski) w porównaniu z „Asaf” (p1, [najprawdopodobniej] Sinaiticus, Vaticanus, Ephraemi Rescriptus, koptyjski sahidicki, koptyjski bohairski, koptyjski środkowoegipski, ormiański, etiopski, gruziński) (różnica jednej litery)

W Ewangelii Mateusza 26:28

Słowo „nowy” występuje w manuskrypcie Aleksandryjskim (ok. 450 r. n.e.), w Efraemowym Rescriptusie (V w.), w Bezae Cantabrigiensis, w Ewangeliach Freera, w koptyjskim sahidskim (III–IV w.), w koptyjskim bohairskim (III–IV w.), w Lekcjonarzu Bizantyjskim, w rodzinie f1, w rodzinie f13 (XI w.), w ormiańskim, w etiopskim itp.

Słowo „nowy” nie występuje w manuskrypcie p37 (połowa III wieku), manuskrypcie Sinaiticus (340–350 r. n.e.), manuskrypcie Vaticanus (325–350 r. n.e.) itp.

W Ewangelii Marka 14:24

Słowo „nowy” występuje w manuskrypcie Aleksandryjskim, koptyjskim sahidskim, Diatessaronie, lekcjonarzu bizantyjskim, rodzinie f1, rodzinie f13, manuskryptach ormiańskich, etiopskich itp.

Słowo „nowy” nie występuje w manuskrypcie Sinaiticus, Vaticanus, Ephraemi Rescriptus, Bezae Cantabrigiensis, Ewangeliach Freera, koptyjskim w dialekcie bohairskim itp.

Mk7:25 „Miał ducha nieczystego” vs. „był przytłoczony/ściskany przez ducha nieczystego” (tylko w ormiańskim)

J 5:7 „gdy idę” vs. „gdy się czołgam” (tylko w wersji ormiańskiej, więc nie wliczono do sumy).

Objawienie21:12 „i imiona” (Alexandrinus) vs. „i imiona” (Lekcjonarz bizantyjski) vs. „i” (Sinaiticus, ormiański) (2 słowa)

Objawienie22:14 : „ci, którzy piorą swoje szaty” (Manuskript Synajski, Aleksandryjski, Wulgata, koptyjski sahidicki, etiopski) a „ci, którzy wypełniają Jego przykazania” (lekcjonarz bizantyjski, italik, syryjski filoksenowski, koptyjski bohairski, Tertulian, Cyprian, ormiański)

Pytanie: Co wiemy o gruzińskim tłumaczeniu Biblii?

Odp.: Biblia została przetłumaczona na język gruziński w V wieku n.e. Chrześcijaństwo zostało wprowadzone do Gruzji przez niewolnicę o imieniu Nino, którą w czasach cesarza Konstantyna wziął do niewoli Bakur, król Gruzji. Zgodnie z tradycją ormiańską gruzińskie tłumaczenie pochodziło od Mesropa, chrześcijanina z Armenii. Inni uważają, że mogło ono zostać przetłumaczone raczej z języka syryjskiego. Uważa się jednak również, że zostało ono porównane z tekstami bizantyjskimi.

Język gruziński jest najważniejszym językiem kartwelskim, niepowiązanym z językiem ormiańskim ani żadnym z większych języków. Najstarszy gruziński zbiór czterech Ewangelii (Geo1) nosi nazwę rękopisu z Adyszu (897 r. n.e.). Istnieją również wersje geoA i geoB, które stanowią podstawę wersji geo2.

Niektóre cechy wyróżniające:

Mt1:25 „syn” (Sinaiticus, Vaticanus, syryjski, koptyjski środkowoegipski, gruziński) vs. „syn pierworodny” vs. „syn jedyny” (Ephraemi Rescriptus, Ewangelie Freera, lekcjonarz bizantyjski, ormiański, etiopski, Diatessaron) (4 słowa). Należy zauważyć, że różni się to od wersji ormiańskiej.

P: Jakie jest najwcześniejsze arabskie tłumaczenie Biblii?

Odp.: Arabski kodeks 151 z Góry Synaj został przetłumaczony w 867 r. n.e. Zawiera on komentarz tłumacza oraz uwagi lekcjonarza. Został odkryty w klasztorze św. Katarzyny na Górze Synaj w XIX wieku. W kodeksie 151 na określenie Boga użyto słowa „Allah”. Więcej informacji można znaleźć na stronie http://www.arabicbible.com/bible/codex_151.htm.

P: Co wiemy o pozostałych rękopisach papirusowych?

O: Jest ich 88, oznaczonych jako p1 do p88.

p20 + p27 (III wiek) p20 zawiera List Jakuba 2:19–3:2; 3:4–9 oraz inne księgi. Pismo jest bardzo podobne do p27, co może oznaczać, że oba manuskrypty napisał ten sam skryba.

p23 Urbana (III wiek) List Jakuba 1:10-12, 15-18 oraz inne listy niepaulińskie

p45 + p46 + p47 prawdopodobnie pochodzą od tego samego skryby. Łącznie nazywane są odpowiednio papirusami Chester Beatty I, II orazIII . Więcej informacji na temat tych papirusów można znaleźć w pytaniu dotyczącym papirusów Chester Beatty poniżej.

str. 54 (V–VI w.) List św. Jakuba 2:16–18, 21–26; 3:2–4 oraz inne księgi

p52 jest najstarszym rękopisem, zwanym papirusem Johna Rylandsa, i datowanym na lata 117–138 n.e. Został znaleziony w Egipcie. Świadczy to o tym, że Ewangelia św. Jana była nie tylko już wtedy spisana, ale także rozpowszechniona w Egipcie. Jest zapisana po obu stronach i zawiera fragmenty z Ewangelii św. Jana 18:31–33 oraz 37–38.

p66 został prawdopodobnie sporządzony około 125–175 r. n.e. (wcześniej sądzono, że pochodzi z lat 150–200 n.e.). Nazywa się go papirusem Bodmera II. Więcej informacji można znaleźć w pytaniu dotyczącym p66.

Więcej informacji na temat najwcześniejszych rękopisów Starego i Nowego Testamentu można znaleźć w „Wycliffe Bible Dictionary” na stronach 248–257 oraz w „A General Introduction to the Bible” na stronach 387–391.

P: Co wiemy o papirusie Oxyrhynchus 2 (str. 1)?

Odp.: Rękopis ten pochodzi z połowy III wieku i został znaleziony w Oxyrhynchus w Egipcie. Zawiera fragmenty Ewangelii według św. Mateusza 1:1–9, 12, 14–20 oraz prawdopodobnie fragmenty z2:14 . Jest bardzo fragmentaryczny. Strony są ponumerowane literami greckimi. Występuje wiele podobieństw między nim a papirusem nr 69, a także z rękopisem Watykańskim.

P: Co wiemy o papirusie Oxyrhynchus 657 +PSI 1292 (str. 13)?

Odp.: Rękopis ten pochodzi z lat 225–250 n.e. i został znaleziony w Oxyrhynchus w Egipcie. Zawiera fragmenty Listu do Hebrajczyków 2:14–5:5; 10:8–22;10:29-11:13 ;11:28-12:17 . Posiad ne numery stron oznaczone literami greckimi. Został znaleziony wraz z rękopisem z II wieku – Papirusem z Oksyrynchosa 656, będącym kopią Księgi Rodzaju. Papirus ten posiada numery stron, które wskazują na istnienie poprzednich stron, prawdopodobnie zawierających wcześniejsze części Nowego Testamentu. Istnieje wiele podobieństw między p13 a p46.

P: Co wiemy o papirusie Oxyrhynchus 1229 (p23)?

O: Ten rękopis pochodzi z około 200 r. n.e. i został znaleziony w Oxyrhynchus w Egipcie. Zawiera fragment Listu św. Jakuba 1:10-12, 15-18. Posiada numery stron zapisane greckimi literami. Skryba najwyraźniej wolał skopiować tekst dokładnie (wraz z błędami gramatycznymi), zamiast je poprawiać.

P: Co wiemy o papirusie z Oksyrynchos nr 1598 (str. 30)?

Odp.: Pochodzi on z początku III wieku. Zachowały się tylko trzy strony zawierające fragmenty 1 Listu do Tesaloniczan 4:12-13, 16-17; 5:3, 8-10, 12-18, 25-28; 2 Listu do Tesaloniczan 1:1-2; 2:1, 9-11. Dwie z tych stron mają numery stron zapisane greckimi literami. Ponieważ numery stron to 207 i 208, wydaje się, że pierwotnie manuskrypt zawierał znacznie więcej treści.

Pytanie: Co wiemy o papirusie Michigan Inventory 1571 (str. 38)?

Odp.: Pochodzi on z końca II lub początku III wieku, a zachowała się tylko jedna strona, zawierająca Dzieje Apostolskie18:27 –19:6, 12–16. Posiada numer strony (59) zapisany greckimi literami („nu” i „theta”). Na tej podstawie Philip Comfort wnioskuje, że pierwotnie zawierał on wyłącznie Dzieje Apostolskie.

P: Co wiemy o papirusie Oxyrhynchus 1780 (str. 39)?

Odp.: Ten fragmentaryczny rękopis zawiera fragment Ewangelii św. Jana 8:14–22, sporządzony w pierwszej połowie III wieku. Posiada on numer strony na stronie parzystej (74), co według Philipa Comforta wskazuje, że pierwotnie zawierał wyłącznie Ewangelię św. Jana. Został odkryty w Oxyrhynchus w Egipcie i jest w 100% zgodny z rękopisem Watykańskim, co czyni go częścią aleksandryjskiej rodziny rękopisów.

P: Co wiemy o papirusach Chester Beatty I, II oraz „III ” (str. 45 + str. 46 + str. 47)?

Odp.: W rzeczywistości istnieją trzy rękopisy z kolekcji Chester Beatty: p45 zawierający Ewangelie i Dzieje Apostolskie (III wiek), p46 zawierający listy Pawła (ok. 200 r. n.e.) oraz p47 zawierający Apokalipsę (koniec III wieku). Wszystkie mogą pochodzić z tego samego okresu. Przynajmniej p45 i p46 mają numery stron oznaczone literami greckimi.

Co się zachowało: W zachowanych stronach mamy większość listów Pawła (ale nie 1 i 2 List do Tymoteusza ani List do Tytusa) oraz inne księgi Nowego Testamentu. Pierwsze siedem stron zaginęło, a pierwsza zachowana strona zaczyna się od Listu do Rzymian 5:17. Następnie kolejność ksiąg jest następująca: List do Hebrajczyków, 1 i 2 List do Koryntian, List do Efezjan, List do Galatów, List do Filipian, List do Kolosan oraz 1 List do Tesaloniczan.

Wygląd fizyczny: Najwyraźniej księgi zostały ułożone według długości. Papirus p46 pierwotnie liczył 104 kartki, z których 56 zachowało się do dziś w muzeum w Dublinie w Irlandii, a 30 znajduje się w Ann Arbor. Wiemy o brakujących stronach, ponieważ były one opatrzone numerami.

Skrybowie: Był tylko jeden skryba i nie było korektorów.

Cechy charakterystyczne papirusów Chester Beatty: Jedną ze szczególnych cech p46 jest to, że List do Rzymian 16:5-27 znajduje się na końcu rozdziału 15.

Jeśli chodzi o Apokalipsę, p47 zawiera wartości liczbowe następujące po kilku słowach w Apokalipsie (Theomatics II, s. 27–28).

Bruce Metzger pisze o papirusie p47: „Ogólnie rzecz biorąc, tekst P-47 częściej zgadza się z tekstem Kodeksu Synajskiego niż z jakimkolwiek innym, choć często wykazuje niezwykłą niezależność”. Del Washburn w Theomatics II, s. 632, twierdzi, że świadczy to o tym, iż p47 zawiera wiele błędów.

Pytanie: Co wiemy o papirusie Bodmer II (p66)?

Odp.: Jest to trzeci najstarszy zachowany zbiór papirusów. Martin pierwotnie datował go na rok 200 n.e., Hunger podał datę 100–150 n.e., w książce „The Complete Text of the Earliest New Testament Manuscripts” (str. 366) podano połowę II wieku, a w czwartej poprawionej edycji książki „The Greek New Testament” autorstwa Alanda i innych napisano: „około 200”. Turner datował ten zbiór na lata 200–250 n.e., częściowo ze względu na szerokie delty. Jednak od tego czasu szerokie delty znaleziono również w rękopisach z II wieku. Comfort przedstawia przekonującą kontrargumentację wobec argumentów Turnera i twierdzi, że pochodzi on z połowy II wieku (125–175 r. n.e.). Papirus p66 został znaleziony w Egipcie między Tebami a Panopolis, w pobliżu Nag Hammadi. Uważa się, że jest to albo rękopis aleksandryjski, albo mieszanka typów aleksandryjskiego i zachodniego. Zawiera on jednak około 20 różnic w stosunku do odczytów występujących we wszystkich typach zachodnich.

Co się zachowało: p66 zawiera Ewangelię św. Jana 1:1–6:11; 6:35b–14:26, 29–30; 15:2–26; 16:2–4, 6–7; 16:10–20:20, 22–23; 20:25–21:9, 12, 17. Książka „The Archaeology of the New Testament” (Finnegan), str. 381, wskazuje, że strona 137 jest bardzo fragmentaryczna i zawiera część Ewangelii św. Jana 19:16.

Wygląd fizyczny: rękopis p66 składa się z 78 kart o wymiarach 14,2 cm na 16,2 cm. Zawiera od 15 do 25 wierszy na stronie, a numery stron oznaczone są literami greckimi. Zazwyczaj w miejscach, gdzie pojawiają się słowa „krzyż” i „ukrzyżować”, skryba skracał je, umieszczając literę chi i literę rho jedna nad drugą. Obecnie p66 znajduje się w Cologny-Genewie w Szwajcarii.

Cechy charakterystyczne papirusu Bodmer II: Niektórzy dostrzegają w p66 tendencję doketyczną.

W J1:18 czytamy „jednorodzony Bóg”, a nie „jednorodzony syn”

W J3:13 brakuje słów „Syn Człowieczy, który jest w niebie”

J7:53-8:11 – jest to najstarszy zachowany rękopis, w którym brakuje opowieści o cudzołożnicy.

W J9:35 zamiast „Syn Człowieczy” występuje „Syn Boży”

W J 19,5 brakuje słów: „I rzekł do nich: «Oto człowiek»”

Pytanie: Co wiemy o papirusie Bodmera p72?

Odp.: p72 powstał około 300 r. n.e. Była to najwyraźniej prywatna kopia, którą ktoś zlecił czterem skrybom. Jest podobny do typu sahidyjskiego aleksandryjskiego i posiada numerację stron za pomocą liter greckich.

Co się zachowało: Księgi w kolejności to: Narodziny Maryi, apokryficzna Korespondencja Pawła do Koryntian, Jedenasta oda Salomona, List Judy, Homilia Melitona o Paschę, fragment hymnu, Apologia Fileasa, Psalm 33, Psalm 34, 1 List Piotra i 2 List Piotra.

Wygląd fizyczny: Wymiary wynoszą 6 na 5 ¾ cala (15 ¼ na 14,5 cm).

Pytanie: Co wiemy o papirusach Bodmera 14/15, str. 75?

Odp.: p75 (Bodmer 14/15) powstał w latach 175–225 n.e. Comfort i Barrett podają datę około 175 r. n.e. Podobnie jak w przypadku p66, Sinaiticus, Vaticanus i Alexandrinus, tekst grecki nie zawiera znaków interpunkcyjnych, zgodnie z informacją zawartą w książce Bruce’a Metzgera „A Textual Commentary on the Greek New Testament” (Komentarz tekstowy do greckiego Nowego Testamentu), str. 167. Jednak w manuskrypcie p75 i Sinaiticus znaki interpunkcyjne zostały najwyraźniej dodane później.

Zawartość: manuskrypt p75 zawiera większość Ewangelii Łukasza i Jana. W szczególności zawiera Łukasza 3:18–22; 3:33–4:2; 4:34–5:10; 5:37–6:4; 6:10–7:32; 7:35–39, 41–43; 7:46–9:2; 9:4–17:15; 17:19–18:18; 22:4–24:53. Zawiera również Ewangelię św. Jana 1:1-11:45, 48-57; 12:3-13:1; 13:8-9; 14:8-29; 15:7-8. (Brakuje Ewangelii św. Łukasza 1:1-3:17 z powodu utraty ośmiu kart). Ewangelii św. Jana7:53-8:11 nigdy nie było w tym manuskrypcie.

Wygląd fizyczny: w rękopisie p75 zachowało się 102 kart (z pierwotnych 144), o wymiarach 10 ¼ na 5 1/3 cala (26 na 13,5 cm). W wielu, choć nie we wszystkich miejscach, słowa „krzyż” i „ukrzyżować” były skracane za pomocą liter chi i rho zapisanych jedna nad drugą, zgodnie z książką „The Archaeology of the New Testament” (Finnegan), str. 382, 383.

Cechy charakterystyczne papirusów Bodmera 14/15: Zgodnie z publikacją „The Complete Text of the Earliest New Testament Manuscripts” (str. 494–496) skryba miał tendencję do pomijania zaimków. W języku greckim podmiot można jednak rozpoznać po końcówkach czasowników. Poza tym wydaje się, że ten profesjonalny chrześcijański skryba kopiował tekst dość wiernie. Najwyraźniej posłużył się fragmentem z Dziejów Apostolskich 12:20, aby wprowadzić zmianę w Ewangelii Łukasza14:32 , a także dokonał kilku innych harmonizacji.

Statystyki dotyczące papirusów Bodmer 14/15: Zgodnie z publikacją „The Complete Text of the Earliest New Testament Manuscripts” (str. 496) są one w 87% identyczne z manuskryptem Watykańskim (w Ewangelii św. Jana zbieżność wynosi 92%). Manuskrypt Watykański oraz papirusy Bodmer 14/15 zawierają 35 istotnych odczytów , wspólnych wyłącznie dla tych dwóch rękopisów, a także wspólne błędy ortograficzne.

P: Co wiemy o manuskrypcie uncjałowym 0189?

Odp.: Jest to najstarszy zachowany rękopis Nowego Testamentu na pergaminie, datowany na koniec II lub początek III wieku. Składa się z jednej fragmentarycznej strony zawierającej Dzieje Apostolskie 5:3-21. Posiada numer strony (15) zapisany greckimi literami.

P: Co wiemy o papirusie z Antinoopolis 12 (Uncial 0232)?

O: Datowany jest na ok. 300 r. n.e. i zawiera 2 List Jana 1-9. Został znaleziony w Antinoopolis w Egipcie i posiada numery stron (164 i 165) zapisane greckimi literami.

P: Co wiemy o Bezae Cantabrigiensis (zwanym również Kodeksem Bezae)?

O: Jest to najstarszy znany rękopis dwujęzyczny, z tekstem greckim na lewej stronie i łacińskim na prawej. Bezae Cantabrigiensis to tekst zachodni skopiowany około 450–550 r. n.e. Często jest on skracany do litery „D” lub nazywany uncjałem 05.

Co się zachowało: Zachowała się większość czterech Ewangelii oraz fragmenty Dziejów Apostolskich. 3 List Jana 11–15 zachował się wyłącznie w języku łacińskim. W języku greckim utracono: Ewangelię według św. Mateusza 1:1–20;6:20 –9:2; 27:2–12; Ewangelię według św. Jana1:16-3:26 ; Dzieje Apostolskie8:29-10:14 ; 21:2–10; 15–18;22:10 –20;22:29 –28:31. W wersji łacińskiej brakuje fragmentów: Ewangelii według św. Mateusza 1:1-11; 6:8-8:27; 26:65-27:1; Ewangelii według św. Jana 1:1-3:16; Dzieje Apostolskie 8:20–10:4; 20:31–21:2; 21:7–10; 22:2–10; 22:20–28:31.

Wygląd zewnętrzny: Rękopis składa się z 510 kart o wymiarach od 25,8 do 26,7 cm na 17 do 22,9 cm. (Większość innych ważnych rękopisów ma bardziej jednolite wymiary.) Został napisany brązowym atramentem na drogim pergaminie. Na każdej stronie znajduje się jedna kolumna, a w każdej kolumnie 33 wiersze. Między słowami nie ma odstępów, a cytaty ze Starego Testamentu nie są oznaczone. Obecnie znajduje się w Londynie, w Wielkiej Brytanii.

Skrybowie i korektorzy: Wyróżnia się dziewięciu korektorów, którzy żyli od VI do XII wieku.

Cechy charakterystyczne Bezae Cantabrigiensis: Zawiera on dłuższą wersję zakończenia Ewangelii według św. Marka. Metzger stwierdza: „Pod względem tekstowym żaden znany rękopis Nowego Testamentu nie zawiera tak wielu charakterystycznych odczytów, głównie swobodnego dodawania (a czasami pomijania) słów, zdań, a nawet wydarzeń” – w książce *Manuscripts of the Greek Bible*, str. 89. Bruce Metzger w książce „A Textual Commentary on the Greek New Testament”, wyd. 2 (1971), str. 356, stwierdza, że w manuskrypcie Bezae Cantabrigiensis bardzo często pojawia się greckie słowo „tote”.

Pominięcia: 86 słów wymienionych poniżej brakuje przede wszystkim właśnie w rękopisie Bezae Cantabrigiensis.

Mt5:32 : „a kto się rozwiedzie/zostanie oddalony i ożeni się, popełnia cudzołóstwo” nie występuje w tym rękopisie, w wielu rękopisach pisanych kursywą, a także u Augustyna. (6 słów)

Mt9:34 nie występuje w manuskrypcie Bezae Cantabrigiensis ani w Diatessaronie (12 słów).

Mk3:18 „Lebbaeus” kontra „Tadeusz” w większości pozostałych rękopisów

Łk12:21 nie występuje w tym manuskrypcie: „to jest ten, kto gromadzi dla siebie, a nie jest bogaty wobec Boga” (9 słów)

Łk 22:17-20 brakuje fragmentów z 19b-20 (około 38 słów)

Brakuje Łk 24:12. (21 słów)

Dz1:26 : zamiast „jedenastu apostołów” ten rękopis i Euzebiusz podają „dwunastu apostołów”.

Dz 19:9 zawiera sformułowanie „Tyrannus od11:00 rano do4:00 po południu” zamiast „Tyrannus” w porównaniu z „pewnym Tyrannusem” (o 6 słów więcej)

Dodatki:

Dzieje Apostolskie12:23 : „został zjedzony przez robaki” w porównaniu z dodatkiem występującym wyłącznie w wersji syryjskiej oraz dodatkiem występującym wyłącznie w manuskrypcie Bezae Cantabrigiensis i w wersji kursywnej

Dzieje Apostolskie13:43 : Bezae Cantabrigiensis, manuskrypty italskie oraz niektóre syryjskie dodają 11 słów po słowie „Bóg”. (Koptyjski środkowoegipski dodaje 8 słów po słowie „Bóg”.)

Dzieje Apostolskie 15:2 „wydawało się, że udali się tam Paweł i Barnaba oraz niektórzy inni spośród nich” vs. zastąpienie frazy składającej się z 10 słów frazą składającą się z 24 słów (6 wspólnych słów) (także w manuskrypcie Italic, niektórych manuskryptach syryjskich oraz koptyjskim w języku środkowoegipskim) (nie wliczone do sum)

Dz15:12 : zastąpiono frazę składającą się z 10 słów frazą składającą się z 25 słów (2 wspólne słowa) (tylko w Bezae Cantabrigiensis, wersjach kursywnych, niektórych syryjskich oraz koptyjskiej wersji środkowoegipskiej)

Dzieje Apostolskie15:41 : dodano 5 słów

Dzieje Apostolskie16:39 : zastąpiono frazę składającą się z 10 słów frazą składającą się z 36 słów (3 wspólne słowa)

Dzieje Apostolskie16:35 zastąpiły frazę składającą się z 3 słów frazą składającą się z 18 słów (2 wspólne słowa)

Dzieje Apostolskie16:35 dodał 3 słowa.

Dz 19,1 zastąpiło frazę składającą się z 17 słów frazą składającą się z 27 słów. Występuje to również w rękopisie p38 (ok. 300 r. n.e.), a także w niektórych tekstach syryjskich.

Oprócz Bezae Cantabrigiensis występują one również w niektórych tekstach syryjskich (V w.).

Pytanie: Co wiemy o Kodeksie Claromontanus?

Odp.: Rękopis ten powstał w VI wieku i stanowi uzupełnienie rękopisu Bezae Cantabrigiensis.

Co się zachowało: Zawiera on wiele fragmentów, których brakuje w manuskrypcie Bezae Cantabrigiensis. Zawiera wszystkie listy Pawła oraz List do Hebrajczyków, z wyjątkiem poniższych fragmentów. Wersety z Listu do Rzymian 1:1-7, 27-30 oraz 1 Listu do Koryntian 14:13-22 zaginęły w języku greckim, a wersety z 1 Listu do Koryntian 14:8-18 oraz Listu do Hebrajczyków 13:21-23 brakuje w wersji łacińskiej. Tekst grecki jest dobrze opracowany, ale łacińskie tłumaczenie nie jest zbyt dobre.

Wygląd zewnętrzny: Zbiór liczy 533 strony o wymiarach 7 na 9 cali (18 na 23 cm). Tekst zapisano w jednej kolumnie na pergaminie.

P: Co wiemy o lekcjonarzu bizantyjskim?

Odp.: Lekcjonarz bizantyjski to zbiór około 1 761–2 209 greckich rękopisów, które zasadniczo są ze sobą zgodne. Lekcjonarze były zbiorami czytań z Ewangelii i Dziejów Apostolskich. Lekcjonarz bizantyjski nie zawsze jest jednolity. Na przykład w Ewangelii św. Jana 8:4 niektóre wersje zawierają sformułowanie „powiedzieli do Niego”, a inne – „powiedzieli, aby Go kusić”.

Pierwszy zachowany lekcjonarz bizantyjski powstał przed 400 r. n.e. Drugi powstał przed rokiem 500 n.e., kolejne 3 przed rokiem 600 n.e., 5 przed rokiem 700 n.e., 22 przed rokiem 800 n.e., 123 przed rokiem 900 n.e. oraz 147 przed rokiem 1000 n.e. Pozostałe sięgają aż do 1800 r. n.e., przy czym większość z nich, około 1496, powstała w okresie od 1000 r. n.e. do 1400 r. n.e. Zob. książkę Alanda i Alanda „The Text of the New Testament: An Introduction to the Critical Editions and to the Theory and Practice of Modern Textual Criticism”, str. 82, gdzie znajduje się tabela lekcjonarzy uporządkowanych według stuleci.

P: Dlaczego występuje tak wiele drobnych różnic między rękopisami?

Odp.: Najpierw kilka alternatywnych, hipotetycznych scenariuszy, a następnie spekulacja na temat odpowiedzi.

1. WYOBRAŹ SOBIE: W małej jaskini w Izraelu znaleziono rękopisy zawierające cały Nowy Testament. Datowanie radiowęglowe wskazuje, że pochodzą one z 90 r. n.e. ± 100 lat. Na końcu każdego rękopisu znajduje się krótka notatka, mówiąca, że jest to oryginalny rękopis autorstwa pierwotnego autora.

Bóg jest Wszechmocny i mógłby sprawić, by tak się stało, gdyby tylko zechciał.

2. WYOBRAŹ SOBIE: W ciągu ostatnich kilku lat odkryto setki kompletnych rękopisów Dziejów Apostolskich, datowanych na okres między 100 a 300 r. n.e. Żadne dwa z nich nie są identyczne, a żaden nie ma więcej niż 20% wspólnych elementów z jakąkolwiek inną kopią Dziejów Apostolskich.

Bóg mógłby sprawić, że Jego słowo zawarte w Nowym Testamencie faktycznie zaginęłoby, gdyby tylko tego zapragnął.

3. WYOBRAŹ SOBIE: Odkryto, że w 325 r. n.e. przywódcy chrześcijańscy zebrali wszystkie dostępne egzemplarze Nowego Testamentu i spalili większość z nich. Następnie wydali „ustandaryzowaną” wersję. Jednak kilka wczesnych egzemplarzy przetrwało, a świadectwa przywódców religijnych sprzed tego czasu, dotyczące długości poszczególnych rozdziałów, okazują się kłopotliwe dla tych, którzy wierzą, że ustandaryzowana wersja była jedyną autentyczną.

Bóg mógłby sprawić, by tak się stało, gdyby tylko tego zapragnął. Gdyby przenieść tę datę o około 400 lat w przyszłość i zastąpić słowa „Nowy Testament” słowem „Koran”, właśnie w to musiałbyś wierzyć, gdybyś był muzułmaninem studiującym historię Koranu.

W rzeczywistości mamy tak wiele egzemplarzy Nowego Testamentu, że nie ma żadnych wątpliwości co do tego, co mówią one na temat jakiejkolwiek doktryny chrześcijańskiej. Dysponujemy tak wieloma egzemplarzami, nie wspominając już o wszystkich cytatach i parafrazach autorstwa pisarzy wczesnego Kościoła, że znamy całe znaczenie Biblii. Jednak wiele egzemplarzy zawiera błędy kopistyczne, a pewność co do słów Nowego Testamentu mamy w około 97%. Z jednej strony jest to bardzo wysoki odsetek. Z drugiej strony mógłby być wyższy. Być może lekcją, jaką należy z tego wyciągnąć, jest to, że Bóg niezwykle troszczył się o zachowanie 100% znaczenia Nowego Testamentu, ale nie przywiązywał tak dużej wagi do poszczególnych słów.

Nie dysponujemy tak wieloma egzemplarzami Starego Testamentu, ale Jezus potwierdził autentyczność Starego Testamentu z czasów, w których żył, a my posiadamy kopie Starego Testamentu z tamtych czasów.

P: Jakie są cechy charakterystyczne ormiańskiego tłumaczenia Nowego Testamentu?

O: Pierwsze tłumaczenie ormiańskie powstało w V wieku n.e. Dawniej uważano, że jego autorem był biskup Mesrob/Mesrop (zm. 439 r. n.e.). Obecnie jednak uważa się, że autorem był Sahak/Sahok Wielki (390–439 r. n.e.). Niektórzy uważają, że zostało ono przetłumaczone z języka greckiego, ale bratanek i uczeń Mesroba twierdzi, że Sahak przetłumaczył je z języka syryjskiego. W książce „A General Introduction to the Bible” (s. 519–520) wskazano, że rękopisy ormiańskie zostały zrewidowane przed VIII wiekiem na podstawie rękopisów greckich przywiezionych z Konstantynopola po soborze w Efezie. Obecnie dysponujemy jedynie wersjami zrewidowanymi, a najstarsze rękopisy pochodzą z IX wieku. Według publikacji „A Textual Commentary on the Greek New Testament” (wydanie drugie, str. 102) istnieje około 100 rękopisów ormiańskich.

Tłumaczenie ormiańskie zawiera wszystkie księgi Nowego Testamentu i jest zgodne zarówno z rodziną rękopisów bizantyjskich, jak i cezarejskich. Oto niektóre charakterystyczne odczyty występujące w tekście ormiańskim.

J7:53-8:11 Zgodnie z publikacją „The Greek New Testament” (wydanie czwarte, str. 347) niektóre wczesne rękopisy ormiańskie zawierają w Ewangelii św. Jana sformułowanie „7:53-8:11 ”, podczas gdy inne wczesne rękopisy go nie zawierają. Standardowa wersja ormiańska po wersecie J21:25 zawiera sformułowanie „7:53-8:11 ”.

J 8:8 „napisał na ziemi” (większość pozostałych rękopisów) w porównaniu z „napisał na ziemi grzechy każdego z nich” (5 słów). Rękopisy zawierające tę drugą wersję to rękopisy ormiańskie oraz znacznie późniejsze, począwszy od IX wieku.

J21:25 Tłumaczenie ormiańskie (V w.) oraz rodzina rękopisów „f1” dodają tutaj „7:53 to 8:11 ” zamiast „po Janie7:52 ”. Jednak Aland twierdzi, że nie jest to Arm, lecz Arm^mss, co oznacza, że była to starożytna wersja lub tekst wczesnego pisarza kościelnego, różniący się od zredagowanego tekstu ormiańskiego.

Rz 8,1 kończy się słowem „Jezus” w porównaniu z „Jezus, który nie postępuje według ciała” oraz „Jezus, który nie postępuje według ciała, lecz według Ducha”

W większości rękopisów występuje po prostu „Jezus”. W książce „1001 Bible Questions Answered” (str. 18) stwierdza się, że wśród krytyków tekstu nie ma co do tego sporu; powinno być po prostu „Jezus”.

Druga odmiana występuje w tekście ormiańskim, manuskrypcie gotyckim z lat 493–555 n.e. oraz w manuskrypcie aleksandryjskim z ok. 450 r. n.e.

Trzecia odmiana występuje w lekcjonarzu bizantyjskim,

w manuskrypcie Sinaiticus (poprawionym) po 340 r. n.e. oraz w manuskrypcie Claromontanus (poprawionym) z VI wieku.

Przydatność: Tłumaczenie ormiańskie potwierdza wiarygodność Biblii od około V wieku. Jednak późna data powstania ogranicza jego przydatność w ustalaniu dokładnego brzmienia oryginalnego tekstu greckiego.

P: Jakie są cechy charakterystyczne gotyckiego tłumaczenia Nowego Testamentu?

Odp.: Biblia gotycka została przetłumaczona przez Ulfilasa (lub kogoś współpracującego z nim) około 350 r. n.e. Gotowie byli potężnym, wojowniczym ludem. Ci konkretni Gotowie, zwani Moeso-Gotami, osiedlili się w Mezji od 250 r. n.e., a pod wodzą swojego przywódcy Fritigerna pokonali cesarza rzymskiego Walensa w pobliżu Adrianopola w 378 r. n.e. Egzemplarz Biblii gotyckiej znajduje się obecnie w Uppsali w Szwecji, a zachowała się ponad połowa Ewangelii. Ulfilas, got, posługujący się językiem greckim, był drugim biskupem Gotów i wyznawał arianizm. Mimo to jego tłumaczenie było dobrze wykonane. Jedyna osobliwość, jaką udało mi się znaleźć, dotyczy Listu do Rzymian 8:1, gdzie tekst jest taki sam jak w rękopisie ormiańskim i aleksandryjskim.

Należy pamiętać, że Ulfilas był heretykiem ariańskim. Był to człowiek, którego teologia została potępiona na Soborze Nicejskim i który nie miał żadnego powodu, by wywyższać Chrystusa ani podążać za prawosławnymi chrześcijanami. Co więcej, ponieważ tekst ten był w języku gotyckim, chrześcijanie posługujący się językiem greckim i łacińskim nie mogliby go kopiować ani poprawiać, ponieważ nie znali języka gotyckiego. Jednak jego gotyckie tłumaczenie było tak obiektywne, że na podstawie samego tekstu nie da się stwierdzić, iż nie zostało sporządzone przez prawosławnego chrześcijanina. Tym, którzy twierdzą, że Biblia została sfałszowana przez chrześcijan mających własne teologiczne interesy, odpowiada się przykładem Ulfilasa i obiektywnością jego gotyckiego tłumaczenia.

Rękopisy: Zachowało się 5 rękopisów w języku gotyckim. Kodeks Argenteus pochodzi z ok. 520 r. n.e.

Dokładność: Jeśli chodzi o warianty tekstowe, w tłumaczeniu gotyckim występuje ich bardzo niewiele. W książce „Ogólne wprowadzenie do Biblii” (str. 518–519) czytamy: „Tłumaczenie to ściśle, niemal dosłownie, trzyma się greckiego tekstu typu bizantyjskiego i niewiele wnosi do krytyki tekstu”. Obecnie dysponujemy pięcioma fragmentarycznymi kopiami tłumaczenia gotyckiego z lat 493–555 n.e., w tym jedną wersją gotycko-łacińską.

W książce „Tekst Starego Testamentu” (autor: Ernst Würthwein), str. 206, czytamy: „Z reguły [wersja gotycka] jest cytowana jedynie sporadycznie, ponieważ ogólny charakter jej podstawy tekstowej jest dość dokładnie znany; do swojego tłumaczenia Wulfilas [Ulfilas] wykorzystał rękopis późnego tekstu bizantyjskiego, różniący się niewiele od tego, co znajdujemy w greckim rękopisie”.

Pytanie: Co wiemy o Diatessaronie?

Odp.: Diatessaron (ok. 172 r. n.e.) w języku angielskim oznacza „przez [cztery]”. Jest to harmonizacja Ewangelii, którą Tatian napisał w języku syryjskim lub greckim. Tatian żył w latach 110–177 n.e. Był asyryjskim chrześcijaninem, który studiował pod kierunkiem Justyna Męczennika (zm. 165 r. n.e.). Niestety, Tatian stał się później heretykiem, dołączając do enkratytów.

Enkratyci (co oznacza „panowie samych siebie”) byli ascetyczną (i wegetariańską) sektą gnostycką, która powstała około 166 r. n.e. W swoim „Diatessaronie” Tatian nie uwzględnił wersetów wskazujących, że Jezus był człowiekiem. Pominął zatem genealogie i inne fragmenty. „Diatessaron” cytuje około 79% treści czterech Ewangelii.

Najwcześniejszy zachowany fragment „Diatessaronu” jest jedynym zachowanym fragmentem w języku greckim. Był on używany w mieście Dura-Europos nad Eufratem, zanim Persowie zniszczyli miasto w 256 r. n.e. Posiadamy jedną kopię w języku syryjskim oraz trzy kopie arabskie, z których najwcześniejsza pochodzi z VI wieku. W 1957 roku archeolodzy odkryli komentarz do Diatessaronu napisany przez Efraema Syryjskiego (375 r. n.e.). Oprócz gnostyków Diatessaron podobał się jedynie niektórym członkom Kościoła syryjskiego. Pewien syryjski biskup nakazał zniszczenie setek egzemplarzy, dlatego do dziś zachowało się ich zaledwie kilka.

Ostrożność przy odwoływaniu się do „Diatessaronu”: Ze względu na późną datę powstania nielicznych zachowanych egzemplarzy „Diatessaron” nie jest zbyt przydatnym źródłem do ustalenia dokładnego brzmienia Ewangelii. Ponadto większość tekstu zachowała się w języku arabskim, a czasy arabskie są mniej precyzyjne niż greckie.

Ogromna wartość tego heretyckiego świadectwa: Jednak nawet Diatessaron stanowi bardzo przydatne świadectwo pod innym względem. Z jednej strony mamy do czynienia z gnostyckim heretykiem, który nie ma żadnych skrupułów, by pominąć w swojej harmonii całe fragmenty, które mu nie odpowiadają, a mianowicie te, które podkreślają ludzkość Jezusa. Być może uznano to za bardziej akceptowalne, ponieważ nie kopiował on tylko jednej ewangelii, lecz tworzył harmonizację wszystkich z nich i nie dodawał żadnych materiałów. Z drugiej strony 79% fragmentów ewangelii, które Tatian zacytował, zachowało się jako niezależne dzieło. Kiedy przyglądamy się temu dziełu, dostrzegamy bardzo bliskie podobieństwo do zachowanych do dziś greckich pism.

Tatian, heretyk, któremu nie przeszkadzało pomijanie całych fragmentów, mógł mieć motyw, by uwzględnić wszelkie znaczne różnice, które rzekomo istniały w opowieściach o Jezusie. Jednak to, co jest zapisane w „Diatessaronie”, to po prostu cytaty z czterech Ewangelii, pomniejszone o około 20%, które podkreślały człowieczeństwo Jezusa.

Główne różnice są niewielkie, jednak widać, jak wpłynęły na nie ascetyczne poglądy Tatiana. Mówi się tam, że Jan Chrzciciel jadł mleko i miód zamiast szarańczy i dzikiego miodu, a nie ma żadnej wzmianki o małżeństwie Marii i Józefa.

Szczegóły: Poniżej przedstawiono fragmenty wersetów, których brakuje w poszczególnych rozdziałach „Diatessaronu”. Liczby te obliczono na podstawie dzieła „Ante-Nicene Fathers”, tom 9, str. 34–138, a niektóre z nich pochodzą z pracy Metzgera „A Textual Commentary on the Greek New Testament”.