< Pytanie biblijne dotyczące Starego Testamentu

Pytanie: Kto w Starym Testamencie jako pierwszy w Biblii odpowiadał na trudne pytania?

Odp.: Pierwszą osobą, o której mowa w Piśmie Świętym, był Mojżesz w Księdze Wyjścia 18:13-16, który później, zgodnie z sugestią Jetry, powołał sędziów do rozstrzygania mniej skomplikowanych spraw, jak opisano w Księdze Wyjścia 18:22-26. Salomon postąpił podobnie, gdy królowa Saby zadała mu trudne pytania w 2 Księdze Kronik 9:1-2. Można przypuszczać, że wiele z tych pytań dotyczyło Boga i Jego prawa.

P: Dlaczego ufasz Starym Testamentowi?

O: Zarówno Pismo Święte, jak i archeologia wskazują, że w naszych dzisiejszych egzemplarzach nie ma żadnych znaczących zmian z co najmniej pięciu powodów:

Bóg obiecał zachować swoje słowo w Księdze Izajasza 55:10-11; 59:21; 1 Liście Piotra 1:24-25; Ewangelii Mateusza 24:35. Możemy ufać Bogu.

Jezus i Nowy Testament potwierdzili pisma Starego Testamentu w Ewangelii Mateusza 19:4; 22:32, 37, 39; 23:35; Ewangelii Marka 10:3-6; Ewangelii Łukasza 2:23-24; 4:4; 11:51; 20:37; 24:27, 44.

Dowody archeologiczne: W Septuagincie Tora została przetłumaczona na język grecki w III wieku p.n.e. Zwoje znad Morza Martwego pochodzą z okresu od około 250 r. p.n.e. do czasów po Chrystusie i możemy je porównać z naszymi dzisiejszymi Bibliami. Targumy aramejskie to tłumaczenia sporządzone mniej więcej w czasach Jezusa. Zwoje znad Morza Martwego to około 95 000 fragmentów pochodzących z 867 rękopisów Starego Testamentu i innych pism. Według „The NIV Study Bible” (str. 1432) około 1/3 zwojów znad Morza Martwego stanowią rękopisy Starego Testamentu. Archeologia pokazuje, że Biblia, którą znał Jezus, została zachowana. Nahal Hever (=Wadi Habra) to jaskinia w pobliżu Engedi, w której znaleziono fragmenty 35 zwojów. Jeden z nich to fragment napisany między 50 r. p.n.e. a 50 r. n.e., zawierający teksty proroków mniejszych w języku greckim. Zwój z Nahal Hever oznaczony jako 5/6HevPs zawiera fragment Psalmu 22, a inny – Psalm 15:1-2.

W Masadzie znaleziono egzemplarz Księgi Jozuego datowany na lata 169–93 p.n.e. Teksty znalezione w Masadzie pochodzą również z Księgi Rodzaju 46:7–11, Księgi Kapłańskiej 4:3–9; 8:31–11:40, Księgi Powtórzonego Prawa 33:17–24; 34:2-6, Psalmu 150:1b-6 oraz Księgi Ezechiela 35:11-15; 36:1-10, 13-14, 17-35; 37:1-14, 16, 23, 28; 38:1-4, 7-8 (z brakami). Rzymianie zdobyli Masadę w kwietniu 73 r. n.e., więc zwoje musiały powstać przed tą datą.

Należy zauważyć, że Talmon uważa, iż fragment Księgi Rodzaju (Rdz 46,7-11) mógł pochodzić z parafrazy Księgi Rodzaju zawartej w Księdze Jubileuszów.

Papirus z Nash, datowany na 150 r. p.n.e., zawiera Dziesięć Przykazań połączonych z Księgi Wyjścia 20:2-17 i Księgi Powtórzonego Prawa 5:6-6:4f. W tekście tym szóste i siódme przykazanie są odwrócone miejscami.

W Wadi Muraba’at/Murabba’at znaleziono hebrajski zwój (Mur.88) zawierający dziesięciu z dwunastu proroków mniejszych, pochodzący z ok. 132 r. n.e. W jaskini nr 2 znaleziono niewielkie fragmenty Księgi Rodzaju, Księgi Wyjścia, Księgi Liczb, Księgi , Księgi Powtórzonego Prawa oraz Księgi Izajasza. Wszystkie zwoje z Muraba’at są praktycznie identyczne z tekstem masoreckim.

Pisarze wczesnego Kościoła, już w latach 96–98 n.e., obszernie odwoływali się do Starego Testamentu.

Żydowscy skrybowie, mimo że byli wrogo nastawieni do chrześcijaństwa, zachowali ten sam Stary Testament, który znajduje się w każdej dzisiejszej Biblii protestanckiej.

Na marginesie dla muzułmanów: Koran mówi, że muzułmanie powinni wierzyć we wszystkich proroków oraz że Bóg dał Jezusowi Torę i ewangelie.

Sura 4:150–151 mówi: „Ci, którzy zaprzeczają istnieniu Allaha i Jego posłańców oraz pragną dokonać rozróżnienia między Allahem a Jego posłańcami, mówiąc: «Wierzymy w niektórych, ale odrzucamy innych», i pragną obrać drogę pośrednią, (151) są w rzeczywistości niewiernymi;...”

W surze 3:48 czytamy: „I Allah nauczy go [Jezusa] Księgi i Mądrości, Tory i Ewangelii”. Jeśli Jezus został nauczony Starego Testamentu, a my dysponujemy Starym Testamentem z czasów Jezusa, to znaczy, że Jezus został nauczony tego, co my posiadamy.

Sura 3:50 mówi: „«Ja [Jezus] przyszedłem do was, aby potwierdzić Torę, która była przede mną. … Przyszedłem do was ze znakiem od waszego Pana. Bójcie się więc Allaha i bądźcie mi posłuszni»”. Ludziom niezwykle trudno jest postąpić zgodnie z następującym zaleceniem:

W surze 5:47 czytamy: „Niech Lud Ewangelii osądza według tego, co Bóg objawił w niej...”. Jeśli Lud Ewangelii ma osądzać według tego, co Bóg objawił w Ewangelii, to jak to możliwe, że Ewangelia, według której mają osądzać, nie jest tą Ewangelią, o której Bóg im nakazał osądzać?

Sura 5:48 mówi: „Do was (Ludzi Księgi) zesłaliśmy Pismo w prawdzie, potwierdzające Pismo, które przyszło przed nim, i strzegące go w bezpieczeństwie: więc osądzajcie między nimi zgodnie z tym, co objawił Allah, i nie podążajcie za ich próżnymi pragnieniami, odbiegającymi od prawdy, która do was przyszła...”

W surze 15:9-10 czytamy: „Z pewnością zesłaliśmy Przesłanie; i z pewnością będziemy je strzec [przed zniekształceniem]. Wysyłaliśmy przecież przed tobą posłańców wśród dawnych wspólnot”. W surze 15:9 nie jest mowa tylko o tym, że strzeżono „Koran”, ale o „przesłaniu”.

Podsumowując, Bóg jest Wszechmocny, Wszechwiedzący i daleki od niedbalstwa. Możemy ufać, że zawsze zapewnia właściwy kierunek tym, którzy pragną podążać tam, dokąd On prowadzi.

Pytanie: Ile wersetów i słów zawiera Stary Testament?

Odp.: Według Wicka Allisona w książce „That’s In the Bible? – The Ultimate Learn-As-You-Play Bible Quiz Book” (Dell Trade 1994), str. 18, Stary Testament (w wersji KJV) zawiera 23 214 wersetów i 647 000 słów w języku angielskim. Wśród nich znajdują się: Księga Rodzaju – 1 533, Księga Wyjścia – 1 213, Księga Kapłańska – 859, Księga Liczb – 1 288 oraz Księga Powtórzonego Prawa – 959, co daje łącznie 5 852 wersety w Torze.

Pytanie: Jakie dowody wskazują, że Żydzi zdawali sobie sprawę z braku proroków w okresie 400 lat?

Odp.: Istnieją co najmniej cztery źródła dowodów.

1 Księga Machabejska 4:46; 9:27; 14:41 mówi, że lud czekał, „aż pojawi się prorok”.

Również „Podręcznik dyscypliny” spośród Zwojów znad Morza Martwego wspominał o „przyjściu proroka”.

W Talmudu Babilońskim, Sanhedrin 11a, czytamy: „Po ostatnich prorokach – Aggeuszu, Zachariaszu i Malachiaszu – Duch Święty opuścił Izrael”.

Nowy Testament nigdy nie cytuje żadnej księgi napisanej po Malachiaszu.

Pytanie: Na ile części podzielili Żydzi Stary Testament?

Odp.: Jak pokazuje „Ogólne wprowadzenie do Biblii” (str. 243), różni Żydzi stosowali różne klasyfikacje.

W Septuagincie, chrześcijańskich rękopisach „Vaticanus” i „Sinaiticus” ani na liście żydowskiego nawróconego Epifaniusza z Salaminy (ok. 315–403 r. n.e.) nie ma żadnej klasyfikacji.

Jezus wspomina o Prawie i Prorokach w Ewangelii Mateusza 7:12; 22:40.

O Mojżeszu i wszystkich prorokach mowa jest w Ewangelii Łukasza 24:27.

O Prawie Mojżeszowym, Prorokach i Psalmach mówił Jezus w Ewangelii Łukasza 24:44.

O Prawie (Torze), Prorokach i Pismach po raz pierwszy wspomina się w prologu do Księgi Syracha (ok. 132 r. p.n.e.), ale nie podano tam, które księgi należą do poszczególnych sekcji.

Józef Flawiusz (ok. 100 r. n.e.) również wymienia trzy sekcje, ale w sekcji „Pisma” wymienia tylko 4 księgi. Najwyraźniej Księga Rut została zaliczona do Księgi Sędziów, Lamentacje do Księgi Jeremiasza, a Księga Estery i Księga Daniela znalazły się wśród proroków.

Filon z Aleksandrii (żył w latach 20 p.n.e. – 50 n.e.) wspomniał o „Prawie, Proroctwach, a także hymnach i innych tekstach, które pielęgnują i doskonalą wiedzę oraz pobożność” (Życie kontemplacyjne 3.25).

Talmud babiloński podał współczesny podział na trzy części.

Prawo (Tora): (pięć ksiąg w następującej kolejności: Księga Rodzaju, Księga Wyjścia, Księga Kapłańska, Księga Liczb, Księga Powtórzonego Prawa)

Prorocy: 8 ksiąg w następującej kolejności: Jozue, Sędziowie, 1 i 2 Księga Samuela (jako jedna księga), 1 i 2 Księga Królów (jako jedna księga), Izajasz, Jeremiasz, Ezechiel, dwunastu proroków mniejszych (od Ozeasza do Malachiasza). W Biblii hebrajskiej dwunastu proroków mniejszych następuje bezpośrednio po Ezechielu.

Pisma (Ketubim): 11 ksiąg w następującej kolejności: Księga Hioba, Księga Psalmów, Księga Przysłów, Księga Koheleta, Pieśń nad Pieśniami, Księga Rut, Księga Estery, Lamentacje, Księga Daniela, Księga Ezdrasza i Nehemiasza (jako jedna księga) oraz 1 i 2 Księga Kronik (jako jedna księga).

Pytanie: Kiedy powstały księgi Starego Testamentu i gdzie Nowy Testament je cytuje?

Odp.: Stary Testament jest jedną z najbardziej niesamowitych ksiąg na całym świecie. Jego trzydzieści dziewięć ksiąg zostało napisanych w ciągu tysiąca lat przez królów, niewolników, kapłanów, wojowników, pasterzy, bogatych i ubogich. Poniżej znajduje się tabela dat powstania oraz częściowa lista odniesień z Nowego Testamentu. Pełną listę odniesień można znaleźć w pracy Kurta Alanda i innych autorów: „The Greek New Testament”, wydanie trzecie, 1975 r., str. 897–903.

Autorem jest osoba, której Bóg objawił swoje słowo. Słowa te zostały spisane albo przez niego samego, albo przez sekretarzy. Na przykład Baruch, skryba Jeremiasza, spisał wiele jego proroctw. W Księdze Jeremiasza 51:64 czytamy: „...Tu kończą się słowa Jeremiasza”.

W Nowym Testamencie znajduje się około 250 odniesień do fragmentów Starego Testamentu. Autorzy Starego Testamentu często wzajemnie się cytowali.

Pięć Ksiąg Prawa: Joz 1:7; 8:31; 23:6; 1 Krl 2:3; 2 Krl 14:6; 17:37; 18:6; 1 Kronik 16:40; 2 Kronik 17:9; 23:18; 30:5, 16, 18; 31:3; 35:26; Ezdrasz 3:2, 4; 6:18; 7:6; Daniel 9:11, 13; Ozeasz 8:12.

Ezdrasz: Nehemiasza 8:1; Nehemiasza 12:32

Nehemiasz: Księga Ezdrasza 2:2

Izajasz: 2 Królów 19:2; 2 Kronik 32:20

Jeremiasz: Księga Daniela 9:2; 2 Księga Kronik 36:22

Jonasz: 2 Królów 14:25

Micheasz: Jeremiasz 26:18

Aggeusz: Ezdrasz 5:1; Ezdrasz 6:14

Zachariasz: Nehemiasza 12:1,4,16; Ezdrasza 5:1; 6:14

Chodzi o to, że księgi Starego Testamentu pasują do siebie jak elementy układanki.

Pytanie: Jakie starożytne księgi są wspomniane w Starym Testamencie, ale nie znajdują się w nim?

Odp.: W starożytności, podobnie jak obecnie, istniało wiele pism religijnych i historycznych, często o zróżnicowanej jakości. Oprócz ksiąg apokryficznych istnieją tak zwane „księgi pseudoapokryficzne (pseudepigrafy)”, które obecnie nie są przez nikogo uznawane. Są to często fałszywe dzieła, które rzekomo zostały napisane przez postać historyczną, ale w rzeczywistości tak nie jest. Oczywiście, jeśli coś jest fałszywe, nie jest to Słowo Boże. Inne księgi, choć nie są doskonałe, nie są aż tak złe. Oczywiście, jeśli pobożna osoba napisze coś prawdziwego, niekoniecznie jest to Słowo Boże, a ona sama też tego nie twierdziła. Podobnie dobra książka chrześcijańska napisana dzisiaj może być dobra, ale nie jest Słowem Bożym. Niektóre księgi, takie jak 1 Księga Henocha, są bardziej skomplikowane. Pierwsza Księga Henocha jest księgą złożoną, a najstarszy autor prawdopodobnie napisał większość pierwszej części. Nawiasem mówiąc, List Judy 14-15 cytuje najstarszą część Pierwszej Księgi Henocha.

Sam Stary Testament wspomina o niektórych księgach i zapisach, których kopii nie posiadamy dzisiaj.

Dzieje Salomona 1 Królów 11:41

Kroniki Królewskie 1 Królów 14:19, 29

Królowie Judy/Izraela 2 Kronik 16:11; 25:26; 27:7; 28:26; 32:32; 35:27; 36:8

Królowie Izraela 2 Kronik 20:34; 24:27; 33:18; 1 Królów 14:19

Jaszer (Sprawiedliwy) Jozue 10:13; 2 Samuela 1:18

Wojny Pana – Księga Liczb 21:14

Nigdy nie twierdzono, że są to pisma święte, ale były to po prostu inne wiarygodne zapisy, które zaginęły dla współczesnego świata.

P: Jakie listy ksiąg Starego Testamentu mamy poza tekstami biblijnymi?

Odp.: Oto te wykazy.

Ben Sira, w II wieku p.n.e. – wszystkie księgi

Filon z Aleksandrii (De Vita Contemplativa 25) – 3 sekcje

Józef Flawiusz, pisarz żydowski <100 r. n.e., „Contra Apion” 1.8.

Sobór żydowski w Jamnii, 90 r. n.e. – bez apokryfów

Sobór w Kartaginie, 397 r. n.e. – zawiera apokryfy historyczne (w tym 1 i 2 Księgę Ezdrasza oraz Modlitwę Manassesa, których nie ma w dzisiejszych apokryfach katolickich)

Pytanie: Gdzie w Starym Testamencie można znaleźć chiasmy?

Odp.: Chiazmy to symetryczna struktura poetycka powszechna w poezji hebrajskiej. Oto kilka z nich.

Księga Rodzaju 7:4-8:12; 7:21-23a

Księga Kapłańska 24:13-23

Księga Kapłańska 25:14-17

Księga Liczb 15:35-36

1 Księga Samuela 2; 3:17; 3:1-4:1; 8:5-22 oraz 18:20-26

2 Księga Samuela 1:19-27; 5:17-8:18 oraz 23:1-7

Księga Hioba 4:5–5:27

Psalmy 3:7-8; 51; 58. Psalm 109 jest bliski chiasmu.

Księga Izajasza 15:1-16:14; 21:1-10; 22:1-4; 22:8-11; 22:12-14; 23:1-14; 24:1-13; 26:1-21; 27:1-13; 29:9-14; 32:1-5; 37:14-20; 38:1-8; 38:10-20; 41:17-20; 42:1-4; 42:13-17; 43:1-7; 43:8-13; 43:22-24; 43:25–44:5; 44:6–8; 48:17–22; 51:1–3; 51:7–8; 51:13–15; 55:1–13; 56:9–12; 59:14–20; 61:5–9; 63:15–64:12; 65:1–66:24; 65:17–18b; 65:18c–20; 66:5–14; 66:18–24.

Jeremiasz 9:1-11; 20:14-18

Zachariasz 6:9-15

Księga Ezechiela 26:3-14 ma strukturę chiasmatyczną, choć nie jest to chiasmat doskonały.

Niektórzy komentatorzy uznają całe księgi Estery i Mateusza za posiadające strukturę chiasmatyczną.

Pytanie: Gdzie w Starym Testamencie występuje język aramejski?

Odp.: W tomie 1 Encyklopedii Brytyjskiej (1956) na stronie 684 czytamy: „najwcześniejsze zapisy w języku aramejskim sięgają około 800 r. p.n.e.… Alfabet z tego okresu niewiele różni się od alfabetu z Kamienia Moabickiego”. Podano tam, że istniały dwie tendencje, które ukształtowały się w czasach panowania Persów.

Fragmenty Biblii w języku aramejskim to:

Księga Rodzaju 31:47 (tylko dwa słowa)

Księga Daniela 2:4b-7:28

Księga Ezdrasza 4:8–6:18

Ezdrasz 7:12-26

Jeremiasz 10:11

Księga Koheleta zawiera kilka wyrażeń aramejskich

Niektóre imiona występują zarówno w języku hebrajskim, jak i aramejskim

El, Mordokaj, Mara (Rut 1:20), Tobiasz, Geszem

Niektóre inne słowa występują zarówno w języku hebrajskim, jak i aramejskim.

lahen („dlatego” w języku aramejskim, „im” w języku hebrajskim) (Księga Rut 1:13)

Dwa napisy w salach w jaskiniach położonych 11 mil (18 km) na zachód od Ammanu w Jordanii zawierają imię „Tobiah” w języku aramejskim. (Od 590 r. p.n.e. aż do 200 r. p.n.e.)

Wszystkie księgi Starego Testamentu powstałe po wygnaniu zawierają pewne wyrażenia babilońskie lub aramejskie, zgodnie z książką „When Critics Ask”, str. 265–267. Dla porównania, Księga Izajasza nie zawiera żadnych terminów aramejskich.

Również różne słowa w Ewangeliach Nowego Testamentu są w języku aramejskim.

Pytanie: Jaka jest różnica w Starym Testamencie między błędem skryby (lub kopisty) a błędem w oryginałach? Które wyjaśnienie byłoby bardziej rozsądne?

Odp.: Błędy skrybów to zazwyczaj błędy ortograficzne, zmiany kilku liter lub sporadyczne pominięcie lub powtórzenie wiersza tekstu. Istnieją również celowe zmiany wprowadzane przez skrybów, polegające na zmianie lub dodaniu słowa, albo dodaniu słowa lub frazy w celu uwydatnienia znaczenia, podobnie jak ma to miejsce w dzisiejszych parafrazach.

W przypadku konkretnego fragmentu, gdybyśmy dysponowali jedynie Starym Testamentem, trudno byłoby stwierdzić, które wyjaśnienie jest bardziej prawdopodobne, ponieważ nie dysponujemy wystarczającą liczbą rękopisów. Możemy jednak dokonać porównania przez analogię z ponad 10 000 rękopisów Nowego Testamentu. Rękopisy Nowego Testamentu zawierają wiele odmian jedno-, dwu- i trzyliterowych wynikających z błędów skrybów i literówek. Twierdzenie, że rękopisy Nowego Testamentu zawierały wiele błędów skrybów, ponieważ dysponujemy wieloma rękopisami, które to potwierdzają, a Stary Testament prawie żadnych, ponieważ nie mamy wielu rękopisów wykazujących różnice, nie miałoby sensu, ponieważ nie dysponujemy tak dużą liczbą rękopisów Starego Testamentu. Nie, częstotliwość błędów skrybów w Starym Testamencie jest prawdopodobnie mniej więcej podobna pod względem skali do błędów skrybów w Nowym Testamencie.

Pytanie: Czy denominacje Kościoła Chrystusowego wierzą, że Bóg Starego Testamentu różni się od Boga Nowego Testamentu? (zadał to pytanie chrześcijanin)

Odp.: Nie, to fałszywy zarzut, o którym słyszałem. Niektóre kościoły należące do Kościoła Chrystusowego popadają w poważne błędy dotyczące poglądu, że chrzest wodny faktycznie zbawia ludzi, co jest sprzeczne z Dziejami Apostolskimi 10:44-48, oraz wyznają pelagiański pogląd na naturę człowieka, sprzeczny z Ewangelią św. Jana 6:44,65 i Listem do Rzymian 3:10-18. Jednak, o ile mi wiadomo, żaden członek Kościoła Chrystusowego nigdy nie twierdził, że Bóg Starego Testamentu różni się od Boga Nowego Testamentu. Tak twierdziły różne szkoły gnostyków, starożytnej herezji, które odmawiały oddania czci Stwórcy.

Pytanie: Dlaczego w Starym Testamencie Bóg karze ludzi na prawo i lewo, a obecnie tego nie robi?

Odp.: Przed przyjściem Jezusa Bóg odnosił się do Izraelitów nieco inaczej niż do chrześcijan od czasu ukrzyżowania.

W Starym Testamencie Bóg stworzył dla siebie lud spośród potomków Jakuba. Nie posiadali oni całej wiedzy, jaką otrzymaliśmy dzisiaj, ale znali znaczenie konieczności składania ofiar oraz powagę grzechu. Chociaż niemal każdy główny motyw Nowego Testamentu występuje również w Starym Testamencie, często był on niejasny i przedstawiony w zawoalowanej formie.

Od czasu przyjścia Jezusa Bóg postępuje łagodniej ze swoimi dziećmi ze wszystkich narodów i ludów. Wydaje się, że Bóg nie ma już nic więcej do powiedzenia Żydom, którzy odrzucili Jezusa, ani ich potomkom, ani nie ma z nimi żadnych kontaktów, choć pojawią się oni ponownie na scenie w czasach ostatecznych.

Oczywiście można by argumentować, że Boże „kary” tak naprawdę niewiele się zmieniły, skoro ludzie wciąż trafiają do piekła. Po prostu w czasach Starego Testamentu, gdy wiedza była mniejsza, Bóg wydawał więcej ostrzeżeń, podczas gdy w czasach Nowego Testamentu zostaliśmy już ostrzeżeni.

P: Którzy z wczesnych pisarzy określali Stary Testament mianem Starego Testamentu?

Odp.: Oto lista. Jeśli pisarz wspomina o Nowym Testamencie, ale nie o Starym, oznacza to, że Stary Testament jest domyślny. Jeśli jest to tylko domyślne, nazwa nie jest pogrubiona i widnieje przy niej adnotacja „Domyślne”.

Justyn Męczennik (ok. 138–165 r. n.e.) wspomina o tym, „jak Nowy Testament, który Bóg wcześniej zapowiedział” – „Dialog z Tryfonem Żydem”, rozdz. 51, str. 221.

Melito z Sardes (170–180 r. n.e.) wspomina o „Starym Testamencie” i wymienia jego księgi we fragmencie 4 z „Księgi wyciązków”, tom 8, str. 759

Ireneusz (182–188 r. n.e.) wspomina o Nowym Testamencie i Starym Testamencie w dziele „Przeciw herezjom”, księga 5, rozdz. 34.1, str. 563. Wspomina o tym również na str. 564

Kanony Muratoriusza (ok. 170 r. n.e.), rozdział 3, str. 603, wspominają o Starym Testamencie.

Klemens Aleksandryjski (193–202 r. n.e.): „Albowiem Bóg jest źródłem wszelkiego dobra, a niektórych rzeczy w szczególności, jak na przykład Starego i Nowego Testamentu”; *Stromata*, księga 1, rozdz. 5, str. 305. Zob. również *Stromata*, księga 4, rozdz. 21, str. 434.

Tertulian (ok. 213 r. n.e.): „Jest On nam jasno przedstawiony we wszystkich Pismach – w Starym Testamencie jako Chrystus Boży, w Nowym Testamencie jako Syn Boży”. *Przeciw Praxeasowi*, rozdz. 24, s. 620.

Tertulian (207/208 r. n.e.) wspomina o Starym i Nowym Testamencie w dziele „Pięć ksiąg przeciwko Marcionowi”, księga 4, rozdz. 6, s. 351.

Hipolit (225–235/6 r. n.e.) (domyślnie) odnosi się do Nowego Testamentu w „Fragmentach z komentarzy” – Komentarz do Księgi Rodzaju 49:11, str. 165

Asteriusz Urbanus (ok. 232 r. n.e.) „Ale nigdy nie będą w stanie wykazać, że którykolwiek z proroków Starego Testamentu, ani którykolwiek z Nowego…” *Exordium*, tom 7, rozdział 9, str. 337

Kommodian (ok. 240 r. n.e.): „Teraz, oszołomiony, przysięgnij, że uwierzysz w Chrystusa, gdyż Stary Testament głosi o Nim”. „Instrukcje Kommodiana”, rozdz. 25, str. 207

Orygenes (225–254 r. n.e.) odnosi się do „Starego Testamentu” w dziele „Orygenes przeciwko Celsusowi”, tom 7, rozdział 24, str. 620. Wspomina o Starym i Nowym Testamencie w „Komentarzu do Ewangelii św. Jana”, tom 5, rozdział 4, str. 348.

Novatian (250–257 r. n.e.) wspomina o Starym Testamencie i Nowym Testamencie w swoim „Traktacie o Trójcy Świętej”, rozdz. 7, str. 617. Wspomina również o prawdziwości zarówno Starego, jak i Nowego Testamentu w rozdz. 17, str. 627.

Anonimowy „Traktat o ponownym chrzcie” (ok. 248–256 r. n.e.), rozdział 15, str. 676, cytuje Księgę Liczb 11:17 jako słowa wypowiedziane przez Boga do Mojżesza w Starym Testamencie.

Cyprian z Kartaginy (ok. 246–258 r. n.e.) wspomina o Starym Testamencie w „Traktatach Cypriana”, traktat 12, rozdz. 4, s. 509

Dionizy z Rzymu (259–269 r. n.e.) twierdzi, że Trójca Święta występuje w Piśmie Świętym, ale doktryna o „trzech bogach nie jest nauczana ani w Starym, ani w Nowym Testamencie”. „Przeciw sabellianom”, rozdz. 1, tom 7, str. 365

Archelausz (262–278 r. n.e.) wspomina, że nie ma ani dwóch Starych Testamentów, ani dwóch Nowych Testamentów. (Mówi chrześcijański Diodor) „Spór z Manesem”, rozdz. 45, str. 220

Archelaos (262–278 r. n.e.) odnosi się do Starego Testamentu. „Spór z Manesem”, rozdz. 42, s. 217

Anatoliusz z Aleksandrii (270–280 r. n.e.) odnosi się do „Starego Testamentu”, co sugeruje istnienie Nowego. Kanon paschalny Anatoliusza z Aleksandrii, rozdz. 8, s. 148

Wiktorin z Petau (męczennik, zm. 304 r. n.e.) wspomina o Starym i Nowym Testamencie w swoim Komentarzu do Apokalipsy błogosławionego Jana, str. 345

Metodiusz (270–311/312 r. n.e.): „Przedstawię wam, o dziewice, z Starego Testamentu zapisane proroctwo z Księgi Sędziów, aby pokazać, że mówię prawdę”, „Uczta dziesięciu dziewic”, Rozprawa 10, rozdz. 2, s. 348

Aleksander z Aleksandrii (313–326 r. n.e.): „Oprócz pobożnej wiary w Ojca i Syna wyznajemy jednego Ducha Świętego, jak nauczają nas Pisma Boże; który natchnął zarówno świętych mężów Starego Testamentu, jak i boskich nauczycieli tego, co nazywamy Nowym Testamentem”. „Listy o herezji ariańskiej”, List 1, rozdz. 12, s. 296

Laktancjusz (ok. 303–ok. 325 r. n.e.) „Całe Pismo Święte dzieli się jednak na dwa Testamenty. To, co poprzedzało przyjście i mękę Chrystusa – to znaczy Prawo i Prorocy – nazywane jest Starym Testamentem; natomiast to, co zostało spisane po Jego zmartwychwstaniu, nazywane jest Nowym Testamentem”. Instytucje boskie, księga 4, rozdz. 20, s. 122

Po soborze nicejskim

Euzebiusz (318–339/340 r. n.e.)

Atanazy (367 r. n.e.) wspomina o „Starym Testamencie” i wymienia jego księgi w „Liście świątecznym” Atanazego, 39, rozdz. 4, str. 552

Efraim/Efrem (350–378 r. n.e.)

Bazyli z Kapadocji (357–379 r. n.e.) odnosi się do Nowego Testamentu w „Liście 42”, rozdz. 3, s. 144–145.

Cyryl z Jerozolimy (ok. 349–386 r. n.e.) wspomina o Starym i Nowym Testamencie w wykładzie 2.4, str. 8 oraz 3.6, str. 15

Synod w Laodycei (343–381 [lub 363] r. n.e.), kanon 59, str. 158, wspomina o Starym i Nowym Testamencie.

Grzegorz z Nyssy (382–383 r. n.e.) wspomina o Starym Testamencie w dziele „Przeciw Eunomiuszowi”, tom 11, rozdział 5, str. 238

Ambroży z Mediolanu (370–390 r. n.e.) wspomina o Starym i Nowym Testamencie w dziele „O wierze chrześcijańskiej”, tom 1, rozdział 8.57, str. 210

Grzegorz z Nazjanzu (330–391 r. n.e.)

Pacian z Barcelony (342–379/392 r. n.e.) wspomina o Nowym Testamencie w dziele „O pokutnikach”, rozdz. 4.1, str. 74

Didymus Ślepy (398 r. n.e.) odnosi się do Starego i Nowego Testamentu. Komentarz do Księgi Zachariasza 8, str. 201

Syryjska „Księga stopni” (Liber Graduum) (350–400 r. n.e.)

Epifaniusz z Salaminy (360–403 r. n.e.) wspomina o Starym i Nowym Testamencie. „Panarion”, sekcja 3, scholion 1 i 5, str. 334

Komentarz Rufinusa do Credo Apostolskiego (374–406 r. n.e.)

Jan Chryzostom (męczennik, zm. 407 r. n.e.) odnosi się do „Starego Testamentu” Ojcowie nicejscy i postnicejscy, seria pierwsza, tom 11, str. 349

Sobór Kartagiński (393–419 r. n.e.)

Hieronim (417–420 r. n.e.)

Augustyn z Hippony (417–426 r. n.e.) wspomina o Starym Testamencie w dziele „O państwie Bożym”, księga 17, rozdział 5, str. 345 oraz księga 17, rozdział 7, str. 347. Również w Komentarzu do Psalmów 405, 521, 531, 681

Jan Kasjan (419–430 n.e.) – Nowy Testament jest wymieniony z nazwy w dziele Jana Kasjana „Instytucje”, tom 1, rozdział 1, str. 201, oraz w „Rozmowach z opatem Paphnutiusem”, rozdział 15, str. 327

Wincenty z Lerins (ok. 434 r. n.e.) odwołuje się do „Starego Testamentu”. „Commonitory”, rozdz. 10, s. 138

Sokrates (ok. 400–439 r. n.e.) „Historia Kościoła” Sokratesa

Teodoret z Cyru (423–458 r. n.e.)

Sobór w Chalcedonie (451 r. n.e.)

Papież Leon I z Rzymu (440–461 r. n.e.)

Wśród heretyków i fałszywych pism

Marinus (ok. 300 r. n.e.), pochodzący z Bardasene, w sporze z Adamantiuszem powołał się na „Stary Testament” i określił Dawida mianem proroka. „Dialog o prawdziwej wierze”, rozdz. 862a 20, s. 173

Teodor z Mopsuestii (392–423/429 r. n.e.) wspomina o Starym Testamencie oraz o siedemdziesięciu tłumaczach Pisma Świętego. Komentarz do Księgi Sofoniasza, rozdz. 1, s. 289

Pytanie: Jakie są główne rękopisy Starego Testamentu, które zachowały się do dziś?

Odp.: Istnieje sześć głównych rodzin.

1. Tekst masorecki to rodzina, którą sami Żydzi zachowali przez całe średniowiecze.

2. Pięcioksiąg samarytański jest bardzo zbliżony do tekstu masoreckiego i zwojów znad Morza Martwego, z wyjątkiem kilku oczywistych zmian (góra Gerizim zamiast Jerozolimy itp.). Wszystkie rękopisy Pięcioksięgu samarytańskiego pochodzą jednak ze średniowiecza. Niektóre z nich to Kodeks Add. 1846 (1100 r. n.e.), Kodeks B (1345/1346 r. n.e.), Rękopis E (1219 r. n.e.) oraz zwój „Sepher ‘Abisha’” (XII–XIII w.). Samarytanie przetłumaczyli również swoją Torę na język aramejski, grecki i arabski.

3. Grecka Septuaginta, w tym redakcja lucjańska oraz pisma chrześcijańskie.

4. „Hexapla” Orygenesa zawierała piątą kolumnę Septuaginty. Pamfilus i Euzebiusz zlecili jej wielokrotne kopiowanie i rozpowszechnianie. Zachował się rękopis tej pracy, zwany Kodeksem Sarravianus z Leiden (IV lub V w. n.e.). Ojcowie nicejscy i postnicejscy, seria druga, tom 1, str. 38

5. Tłumaczenie syryjskie nie tylko dostarcza nam wskazówek dotyczących konkretnych słów, których znaczenie w starożytnym hebrajskim trudno ustalić z całą pewnością; pokazuje nam ono również, jak rozumiano wersety w czasach Chrystusa.

6. Zwoje znad Morza Martwego pochodzące mniej więcej z czasów Chrystusa. Większość tych rękopisów jest najbardziej zbliżona do tekstu masoreckiego, ale niektóre są bardziej podobne do Septuaginty. Oprócz rękopisów biblijnych zawierają one również wiele komentarzy do Pisma Świętego oraz inne księgi religijne.

Ponadto oto inne znalezione rękopisy.

Papirus z Nash, datowany na 150 r. p.n.e., zawiera Dziesięć Przykazań połączonych z Księgi Wyjścia 20:2-17 i Księgi Powtórzonego Prawa 5:6-6:4 i nast. Był to najstarszy znany tekst biblijny aż do odkrycia zwojów znad Morza Martwego. Jego zdjęcie znajduje się w „New International Dictionary of the Bible” na stronie 228.

W Masadzie znaleziono egzemplarz Księgi Jozuego, którego datę powstania ustalono na lata 169–93 p.n.e. za pomocą datowania radiowęglowego przy użyciu spektrometru masowego. („The Dead Sea Scrolls Today”, str. 18). Rzymianie zdobyli Masadę w kwietniu 73 r. n.e., więc rękopisy musiały powstać przed tą datą.

Nahal Hever to jaskinia w pobliżu Engedi, na zachód od Morza Martwego, w której znaleziono fragment Ksiąg Małych Proroków w języku greckim (8 Hev XIIgr). Znajdują się tam również Księga Liczb (5/6 Hev 1a) oraz Księga Psalmów (5/6 Hev 1b). Zgodnie z publikacją „Manuscripts of the Greek Bible”, str. 34, zostały one napisane między 50 r. p.n.e. a 50 r. n.e. Zamożna kobieta o imieniu Babatha schroniła się tam na początku powstania Bar-Kochby przeciwko Rzymowi. Jest to wersja Septuaginty, sporządzona w Judei i niemal identyczna z tekstem masoreckim.

Zwoje z Wadi Muraba’at zawierające Księgi Małych Proroków (Mur 88) pochodzą z ok. 132 r. n.e. Zawierają one fragmenty z Księgi Habakuka 1:3–2:11 oraz 2:18–3:19. W Wadi Muraba’at znaleziono również niektóre pisma samego Bar Kochby z 132 r. n.e.

P: Czym jest Septuaginta?

Odp.: Septuaginta (w skrócie LXX) to tłumaczenie Starego Testamentu na język grecki. Obejmuje ona cały żydowski Stary Testament oraz pewne materiały dodatkowe. Prace nad tłumaczeniem Septuaginty rozpoczęły się około 285 r. p.n.e. (w przypadku Tory), a Stary Testament został ukończony przed 160 r. p.n.e. Tłumaczenie Tory charakteryzowało się wysoką jakością, jednak inne księgi, takie jak niektóre księgi proroków mniejszych, były po prostu parafrazami; Księga Izajasza była najbardziej parafrazowana. Niemniej jednak lektura Septuaginty jest interesująca z dwóch powodów:

a) aby zobaczyć, czym różni się ona od wersji masoreckiej, oraz

b) aby dowiedzieć się, w jaki sposób Żydzi przed Chrystusem interpretowali znaczenie Starego Testamentu, tłumacząc go na inny język.

Należy pamiętać, że aleksandryjski dialekt grecki sprzed Chrystusa nie posiadał terminów teologicznych występujących w języku hebrajskim i greckim po Chrystusie. Rzeczywiście, Septuaginta oraz studiowanie Starego Testamentu w języku greckim mogły odegrać rolę w tym, że terminy teologiczne stały się przystępne dla języka greckiego już w czasach Chrystusa. Ponadto niektóre fragmenty Nowego Testamentu są bardziej zgodne z Septuagintą niż z tekstem masoreckim.

Nazwa „Septuaginta” pochodzi od słowa oznaczającego „siedemdziesiąt”. Legenda zawarta w tak zwanym Liście Arysteasza głosi, że 72 Żydów z Jerozolimy przybyło do Aleksandrii i przetłumaczyło Stary Testament w ciągu 72 dni. Filon również twierdzi, że przetłumaczyli go w pobliżu Aleksandrii.

Istnieją różne wersje Septuaginty. Oprócz głównej linii tekstowej istnieją tak zwane „teksty lucjańskie” Septuaginty. Lucjan był nauczycielem w kościele w Antiochii.

W „New International Dictionary of the Bible” (str. 1002) podano, że najstarszym znanym egzemplarzem Septuaginty jest fragment Księgi Powtórzonego Prawa 25:1-3 datowany na rok 150 n.e. Jednak „Wycliffe Bible Dictionary” (str. 436–438) podaje, że najstarszym znanym zachowanym egzemplarzem Septuaginty jest kopia Księgi Kapłańskiej z 100 r. p.n.e., znajdująca się wśród zwojów znad Morza Martwego odkrytych w jaskini nr 4. Jeśli chodzi o kompletne Biblie, zarówno manuskrypt Watykański (325–350 r. n.e.), jak i Aleksandryjski (ok. 450 r. n.e.) zawierają Stary Testament z Septuaginty. Manuskript Sinaiticus (340–350 r. n.e.) zawiera większość Starego Testamentu z Septuaginty, choć brakuje w nim fragmentów z Księgi Powtórzonego Prawa 4:22–28:67 oraz 30:17 aż do końca.

Pytanie: Czy Septuaginta zawierała wszystkie księgi apokryficzne?

Odp.: Konserwatywni protestanci mają dwa poglądy na tę kwestię.

a) Tak, cała apokryfa znajduje się w rękopisach „Vaticanus” (325–350 r. n.e.) i „Alexandrinus” (ok. 450 r. n.e.). Rękopis „Sinaiticus” (340–350 r. n.e.) zawiera Księgę Tobiasza, Księgę Judyty, 1. i 4. Księgę Machabejską, Księgę Mądrości oraz Księgę Syracha. Około 19 pisarzy kościelnych z okresu przed soborem nicejskim cytowało z ksiąg historycznych apokryfów. Na przykład Cyprian z Kartaginy (ok. 246–258 r. n.e.) cytuje z Księgi Syracha w Traktacie 8, rozdz. 2, s. 476, a z Księgi Tobiasza w Traktacie 8, rozdz. 5, s. 477. Niektórzy pisarze wczesnego Kościoła uznawali je za Pismo Święte, a inni nie.

b) Nie, obecnie zachowały się jedynie Księga Syracha i prawdopodobnie fragmenty Księgi Tobiasza, co do których można udowodnić, że zostały napisane przed Chrystusem. Wśród zwojów znad Morza Martwego 2Q18 (=2QSir) zawiera fragmenty Księgi Syracha 6:14–15, 20–31, a w Jaskini 7 prawdopodobnie znajdują się fragmenty Księgi Tobiasza. W jaskini nr 4 znajduje się pięć fragmentów Księgi Tobiasza (od 4Q196 do 4Q200), z czego cztery są w języku aramejskim, a jeden w języku hebrajskim. Ponadto w książce „Odpowiedzi na 101 pytań dotyczących zwojów znad Morza Martwego” (str. 25) podano, że zwoje znalezione w Masadzie zawierają fragment Księgi Syracha 39:27–44:17c w języku hebrajskim. Zdjęcie fragmentu Księgi Tobiasza 6:12–7:10 w 4QTobitb (=4Q197) znajduje się w książce „The Meaning of the Dead Sea Scrolls” na stronie 184. 11QPs(a) zawiera fragment Księgi Syracha 51:13–30; tłumaczenie tego tekstu znajduje się w książce „The Meaning of the Dead Sea Scrolls” na stronie 186.

Inne księgi: Zwoje znad Morza Martwego zawierały również szereg hymnów i innych ksiąg nieobjętych apokryfami, w tym 1 Księgę Henocha, Księgę Jubileuszów oraz wiele innych znanych wyłącznie w ramach zwojów znad Morza Martwego. Zatem obecność Księgi Syracha i prawdopodobnie Księgi Tobiasza wśród zwojów znad Morza Martwego nie dowodzi, że ktokolwiek – nawet wspólnota z Qumran – koniecznie uważał je za Pismo Święte.

Księgi biblijne: W zwojach znad Morza Martwego znajdowały się kopie z Septuaginty Księgi Wyjścia 28 (7Q1 = 7QLXXExod z Księgi Wyjścia 28:4-7), Księgi Kapłańskiej (4Q119, 4Q120), Księgi Liczb (4Q121) oraz Księgi Powtórzonego Prawa (4Q35; 4Q122). Najwyraźniej w zwojach znad Morza Martwego nie znaleziono żadnych kopii innych ksiąg Septuaginty, a już na pewno żadnych apokryficznych ksiąg Septuaginty.

W publikacji „The Dead Sea Scrolls Translated” (str. 467–518) podano wiele szczegółów dotyczących rękopisów Septuaginty. Najbardziej niezwykły jest 4Q51. Jest to kopia 1 i 2 Księgi Samuela w postaci rękopisu hebrajskiego, którego tekst wydaje się być hebrajskim pierwowzorem Septuaginty Księgi Samuela. 4Q76 (4QXIIa) zawiera Księgę Zachariasza, Księgę Malachiasza i Księgę Jonasza i wydaje się stanowić kompromis pomiędzy tekstem masoreckim a Septuagintą.

W „Encyklopedii archeologicznej Ziemi Świętej” (str. 114) stwierdza się, że w przeciwieństwie do ksiąg biblijnych, kopie rękopisów apokryficznych nie zostały sporządzone przez skrybów mieszkających w Qumran, lecz rękopisy te zostały przywiezione do Qumran.

Chociaż księgi apokryficzne zostały niewątpliwie napisane przed czasami Chrystusa, w książce *When Cultists Ask* (str. 287) zauważono, że nie można z całą pewnością stwierdzić, czy zostały one dodane do Septuaginty przed czy po czasach Chrystusa.

Wniosek: Chociaż nie dysponujemy bezpośrednimi dowodami pozwalającymi stwierdzić, czy księgi apokryficzne były po raz pierwszy uznawane przez niektórych za część Biblii przed czy po Chrystusie, Klemens Rzymski zacytował Księgę Judyty w 1 Liście Klemensa, rozdz. 55, nie zaznaczając, że nie jest to Pismo Święte. Ponieważ cała apokryfa została skopiowana do Septuaginty do 325 r. n.e., a nie ma żadnej wzmianki o tym, by jacykolwiek chrześcijanie lub Żydzi byli świadomi, że została ona dodana dopiero po czasach Chrystusa, można śmiało stwierdzić:

Wniosek 1: Nie możemy udowodnić, że znajdowały się one w Septuagincie przed Chrystusem, ale

Wniosek 2: Została ona włączona w pewnym momencie, a nie ma dowodów na to, że została dodana po Chrystusie.

Pytanie: Czym jest redakcja Septuaginty według Lucjana?

Odp.: Lucjan był prezbiterem (starszym) w kościele w Antiochii, który zginął śmiercią męczeńską w 312 r. n.e. Sporządził on kopię Septuaginty, w której poprawił niedoskonałości w greckiej gramatyce i stylu.

Nie zachowały się żadne pisma dotyczące teologii Lucjana. Jednak jednym z jego uczniów był Ariusz, a innym – ariański heretyk Euzebiusz z Nikomedii (nie ten Euzebiusz, który był historykiem Kościoła). Więcej informacji można znaleźć w książce „The First Seven Ecumenical Councils (325-787)”, str. 51-53, 77.

P: Jakie inne greckie tłumaczenia Starego Testamentu powstały?

Odp.: Oprócz Septuaginty i recenzji Septuaginty autorstwa Lukiana istniały jeszcze trzy inne greckie tłumaczenia.

Akwila: Gdy chrześcijaństwo zaczęło się rozprzestrzeniać, Akwila, prozelita judaizmu pochodzący z Pontu, sporządził w 126 r. n.e. tłumaczenie, którego celem było przeciwstawienie się Septuagincie, ponieważ chrześcijanie wykorzystywali ją do nawracania Żydów.

Symmachus: Ebionici byli chrześcijańską sektą, która przestrzegała wielu żydowskich praktyk i nie wierzyła, że Jezus był Bogiem. Symmachus Ebionita sporządził tłumaczenie w II wieku.

Teodocjon był kolejnym ebionitą, który wykonał tłumaczenie w tym samym stuleciu. Zachowały się jednak jedynie niewielkie fragmenty ich tekstów.

P: Jak wygląda ogólny zarys historii Zwojów znad Morza Martwego oraz wspólnoty z Qumran, która je zachowała?

Odp.: Bóg obiecał zachować swoje słowo w Księdze Izajasza 59:21; 40:8; Psalmie 119:89 oraz 1 Liście Piotra 1:23-25. Ponieważ jednak zachowało się niewiele rękopisów Starego Testamentu sprzed 950 r. n.e., ktoś mógłby się zastanawiać, w jaki sposób Stary Testament był przekazywany przed tym okresem. W 1947 roku beduiński chłopiec, Muhammad Adh-Dhib, wrzucił kamień do jaskini w Qumran i usłyszał odgłos rozbitej ceramiki. W ten sposób odkryto ukrytą bibliotekę zawierającą około 500–867 rękopisów z czasów Jezusa, z których 1/4 do 1/3 stanowiły teksty biblijne.

W Kumranie mieszkało jednocześnie zaledwie około 200–300 osób. Kumran przypominał klasztor, ponieważ spośród 1200 grobów na cmentarzu tylko 6 należało do kobiet, a 4 do dzieci. Znajdowało się tam około 200–300 jaskiń, a ludzie mieszkali w 30 z nich. Większość mieszkańców mieszkała jednak w chatach lub namiotach. Monety znalezione w Qumran wskazują, że ludzie mieszkali tam od około 135 r. p.n.e. aż do nagłego zniszczenia w 68 r. n.e. Rzymianie zdobyli Qumran i zabili lub zniewolili wszystkich, którzy nie zdołali uciec.

Wierzenia żydowskiej sekty „Dzieci Światła”: Współcześni badacze mylili niegdyś mieszkańców Qumran z esseńczykami ze względu na podobieństwa między nimi. Sekta ta, nazywająca siebie „Dziećmi Światła”, powstała około 200 r. p.n.e. Wierzyli w zmartwychwstanie (podobnie jak faryzeusze), praktykowali chrzest przez zanurzenie, a mieli przełożonych podobnych do chrześcijańskich biskupów. Uważali Melchizedeka za istotę niebiańską i wierzyli, że niegodziwi zostaną unicestwieni.

Komentarze z Qumran do Księgi Rodzaju 49:10 i Księgi Izajasza 11:1-3 wskazują, że uznawali je za proroctwa mesjańskie. Podobnie jak inni, wspólnota z Qumran wierzyła, że Mesjasz będzie dokonywał cudów i uzdrowień. Wierzyli również, że Mesjasz osobiście zabije cesarza rzymskiego. Pogrzebanie wszystkich poległych w wyniku zwycięstw wojennych Mesjasza zajęłoby lata. Tak więc, jak pisze „Christian News” (23.11.1998 r.): „Wiemy więc teraz, że kiedy Kajfasz prowadził proces Jezusa, wystarczyło tylko skłonić Jezusa do przyznania się, że jest Mesjaszem. Gdy Jezus, który dokonał przepowiedzianych cudów, przyznał się do tego, uznano go za winnego zdrady wobec cesarza”.

Odwiedźmy „Bibliotekę”: W jedenastu jaskiniach zachowało się około 95 000 fragmentów, z czego 40 000 w samej jaskini nr 4. Niektóre z fragmentów niebiblijnych obejmują mezuzot (wersety przymocowane do odrzwia) oraz filakterie (wersety noszone na ramieniu i czole) z Księgi Wyjścia i Księgi Kapłańskiej. Oto niektóre z zachowanych tekstów Starego Testamentu.

Żadne komentarze do innych ksiąg nie wskazywały, że traktowano księgi niebiblijne jako pisma święte.

Jedną z ważnych funkcji zwojów znad Morza Martwego jest rzucenie światła na ówczesną kulturę żydowską.

W „Wycliffe Bible Dictionary” (str. 441) napisano, że zwoje znad Morza Martwego wskazują, iż Ewangelia Jana, zamiast być hellenistycznym dokumentem z II wieku, „okazuje się wyraźniej niż kiedykolwiek wcześniej dziełem I-wiecznej Palestyny dzięki licznym podobieństwom do tekstów z Qumran”.

Jeden z rękopisów znalezionych w jaskini nr 4 w Qumran to Księga Wyjścia z Pięcioksięgu Samarytańskiego. Jeden z najstarszych zwojów, 4Q17, zawiera fragmenty od Księgi Wyjścia 38 do Księgi Kapłańskiej 2. Został on skopiowany około 250 r. p.n.e. Jest praktycznie identyczny z tekstem masoreckim. Zwoje Księgi Izajasza zawierają pełny tekst tej księgi. Zarówno ten zwoj, jak i inny egzemplarz znaleziony w jaskini nr 1 były identyczne z standardową Biblią hebrajską w 95% tekstu, zgodnie z publikacją „A Survey of Old Testament Introduction”, str. 25. (W ramach wyrywkowej kontroli, na podstawie własnej próby stwierdziłem całkowitą zgodność na poziomie 94,6% przy porównaniu poszczególnych spółgłosek).

W tekstach masoreckich i kumrańskich występuje szereg niewielkich różnic, które mogą wynikać z różnic dialektalnych i zmian językowych, podobnie jak obecnie mamy do czynienia z brytyjskim i amerykańskim wariantem języka angielskiego. Oto kilka większych lub ważniejszych różnic. Ponadto uczeni zwracają uwagę, że podczas gdy skrybowie masoreccy przykładali ogromną wagę do precyzyjnego kopiowania każdego zwoju, sekta z Kumranu mogła nie stosować tak wysokich standardów podczas kopiowania.

W Księdze Wyjścia 1:5 w tekście masoreckim jest mowa o 70 osobach, które udały się do Egiptu. Kiedy Szczepan w Dziejach Apostolskich 7:14 podał liczbę 75, można by założyć, że Pismo Święte (bezbłędnie) odnotowało, iż Szczepan cytował z błędu w Septuagincie, która podawała liczbę 75. Jednak zwoje znad Morza Martwego również podają liczbę 75, więc być może w tym przypadku zarówno Szczepan, jak i Septuaginta mieli rację.

W Księdze Powtórzonego Prawa 32:43 znajduje się sformułowanie „niech wszyscy aniołowie Boży oddają Mu cześć”, podczas gdy w tekście masoreckim go nie ma. Cytuje to List do Hebrajczyków 1:6.

W tekście masoreckim 1 Księgi Samuela 17:4 podano, że Goliat miał 6 łokci i jedną dłonię, czyli około 9 stóp i 9 cali. Natomiast w Septuagincie i zwojach znad Morza Martwego podano 4 łokcie i jedną dłonię, czyli około 6 stóp i 9 cali.

Wśród zwojów znad Morza Martwego znaleziono targumy, czyli aramejskie parafrazy, dotyczące Księgi Kapłańskiej oraz dwa targumy dotyczące fragmentów Księgi Hioba. Wśród Zwojów znad Morza Martwego znajdują się komentarze do Księgi Rodzaju, Psalmu 37, prawdopodobnie Pieśni nad Pieśniami, Księgi Izajasza, Micheasza, Nahuma, Sofoniasza, dwa do Księgi Ozeasza oraz jeden, poważnie zniszczony, do Księgi Habakuka od wersetu 1:2 do końca rozdziału 2. Autorzy starali się odnieść wszystko do wydarzeń swoich czasów.

Septuaginta: W jaskini nr 4 znajduje się najstarszy egzemplarz fragmentu Septuaginty, a mianowicie tekst Księgi Kapłańskiej, datowany na 100 r. p.n.e. W jaskini nr 7 znajduje się egzemplarz 28. rozdziału Księgi Wyjścia. Inne zwoje zawierają egzemplarz Księgi Liczb oraz dwa egzemplarze Księgi Powtórzonego Prawa. Dwa zwoje budzą szczególne zainteresowanie. Jeden z nich wydaje się być hebrajskim tekstem, na którym opiera się Septuaginta w 1. i 2. Księdze Samuela. Kolejny zwój zawierający Księgi Zachariasza, Jonasza i Malachiasza to tekst hebrajski, który wydaje się plasować pomiędzy Septuagintą a tekstem masoreckim. Wersja Księgi Jeremiasza zawarta w Septuagincie jest o 1/8 krótsza (2 700 słów) niż tekst masorecki. Zwój z Morza Martwego 4QJerb potwierdza niektóre z tych braków. Jeden ze zwojów zawierał hebrajską wersję Psalmu 151, który znajduje się również w Septuagincie.

Apokryfy i inne księgi: 2Q18 (= 2QSir) zawiera rozdział 6 Księgi Syracha (Ecclesiasticus), a jaskinia nr 7 zawiera fragmenty Księgi Tobiasza. Jaskinia nr 4 zawiera również 5 fragmentów Księgi Tobiasza (od 4Q196 do 4Q200). W „Encyklopedii archeologicznej Ziemi Świętej” (str. 114) podano, że w przeciwieństwie do ksiąg biblijnych, kopie rękopisów apokryficznych nie zostały sporządzone przez skrybów mieszkających w Qumran, lecz zostały przywiezione do Qumran. Chociaż księgi apokryficzne zostały niewątpliwie napisane przed czasami Chrystusa, w książce „When Cultists Ask” (str. 287) zauważono, że nie można z całą pewnością stwierdzić, czy zostały one dodane do Septuaginty przed czy po czasach Chrystusa.

Jeden ze zwojów, 11QPs, zawiera dodatkowe psalmy, tzw. psalmy 152–155. Poza zwojami znad Morza Martwego różne wersje tych psalmów znane są wyłącznie w języku syryjskim.

Zwoje znad Morza Martwego zawierały również szereg hymnów i innych ksiąg nieobjętych apokryfami, w tym 1 Księgę Henocha (z wyjątkiem rozdziału 2), 14 egzemplarzy Księgi Jubileuszów w języku hebrajskim oraz wiele tekstów znanych wyłącznie w ramach zwojów znad Morza Martwego. Zatem obecność Księgi Syracha i Księgi Tobiasza wśród zwojów znad Morza Martwego nie dowodzi, że ktokolwiek – nawet wspólnota z Qumran – koniecznie uważał je za Pismo Święte.

Zwoje znad Morza Martwego są przydatne do rzucenia światła na ówczesną myśl żydowską. Słownik biblijny Wycliffe’a (str. 441) podaje, że zwoje znad Morza Martwego wskazują, iż Ewangelia św. Jana i pisma Pawła, zamiast być jedynie hellenistycznymi dokumentami z II wieku, w rzeczywistości wykazują pewne podobieństwa do zwojów znad Morza Martwego.

Podsumowanie: Jaskinie w Qumran dostarczyły bogatego zbioru rękopisów Starego Testamentu z czasów Chrystusa, starszych o około tysiąc lat od tekstów masoreckich. Inne pisma również dostarczają tła dla niektórych fragmentów Nowego Testamentu.

Pytanie: Jakie są niektóre różnice w treści między tekstem masoreckim a zwojami znad Morza Martwego?

Odp.: Oto kilka przykładów „najbardziej znaczących” różnic w treści. O ile nie zaznaczono inaczej, tekst masorecki (MT) jest podany jako pierwszy, a tekst ze zwojów znad Morza Martwego jako drugi.

Pwt 5:5 „słowo” (MT) a „słowa” (Zwoje znad Morza Martwego, Pięcioksiąg Samarytański, Septuaginta, wersja syryjska, Wulgata, Targum)

Pwt 10:13 „Pan” a „Pan, twój Bóg” (Zwoje znad Morza Martwego, Septuaginta, wersja syryjska)

Pwt 31:1 „poszedł i przemówił” kontra „skończył mówić wszystko” (Zwoje znad Morza Martwego, Septuaginta)

Pwt 32:8 Tekst masorecki: „synowie Izraela” a Septuaginta: „aniołowie Boży” a zwoje znad Morza Martwego: „synowie Boży”

Pwt 32:15 „Jeszurun” a „Jakub najadł się do syta; Jeszurun” (Zwoje znad Morza Martwego, Pięcioksiąg Samarytański, Septuaginta)

Pwt 32:19 „ujrzał to” vs. „ujrzał to i zazdrościł” (Zwoje znad Morza Martwego, Septuaginta)

Pwt 32:43 „narody” a „niebiosa” (Zwoje znad Morza Martwego, Septuaginta)

Pwt 32:43 (brak) (tekst masorecki) a „Niech wszystkie anioły Boże oddają Mu cześć”. (Septuaginta, List do Hebrajczyków 1:6 oraz zwoje znad Morza Martwego 4Q44 (=4QDeut(q)), Jan Chryzostom (zm. 407 r. n.e.) Homilie na List do Hebrajczyków, homilia 4 nr 2, s. 382–383)

Pwt 32:43 „słudzy” w porównaniu z „dziećmi” (Zwoje znad Morza Martwego 4Q44 (=4QDeut(q)), Septuaginta)

Pwt 32:43 (brak) a „odpłaci tym, którzy Go nienawidzą” (Zwoje znad Morza Martwego 4Q44 (=4QDeut(q)), Septuaginta)

Pwt 32:43 „oczyści swoją ziemię i swój lud” a „oczyści ziemię dla swojego ludu” (Zwoje znad Morza Martwego 4Q44 (=4QDeut(q)), Pięcioksiąg Samarytański, Septuaginta, Wulgata)

Pwt 33:8 „twoje tummim” w porównaniu z „Daj Lewiemu swoje tummim” (Zwoje znad Morza Martwego, Septuaginta)

Pwt 33:17 „Jego pierworodny byk” a „pierworodny byk” (Zwoje znad Morza Martwego, Septuaginta, syryjski, Wulgata)

1 Sam 1:23 „jego słowo” (MT) a „twoje słowo” (Zwoje znad Morza Martwego 4Q51 (=4QSam(a)), Septuaginta, syryjski)

1 Sam 1:24 „z trzema bykami” a „z trzyletnim bykiem” (Zwoje znad Morza Martwego 4Q51 (=4QSam(a)), Septuaginta, syryjski)

1 Sam 2:1 „Pan” a „mój Bóg” (Septuaginta)

1 Sam 2:1 „twoje zwycięstwo” a „moje zwycięstwo” (Zwoje znad Morza Martwego 4Q51 (=4QSam(a)))

1 Sam 2:20 „dać ci” a „odwdzięczyć się ci” (Septuaginta, zwoje znad Morza Martwego 4Q51 (=4QSam(a)))

1 Sam 2:20 „prośba, o którą prosiła” a „dar, który ofiarowała” (Septuaginta, zwoje znad Morza Martwego 4Q51 (=4QSam(a)))

1 Sam 2:21 „Gdy Pan” a „I Pan” (Septuaginta, Zwoje znad Morza Martwego 4Q51 (=4QSam(a)))

1 Sam 2:27 „gdy byli w domu” a „gdy byli niewolnikami domu” (Septuaginta, Zwoje znad Morza Martwego 4Q51 (=4QSam(a)))

1 Sam 2:29,32 „kopnąć” a „patrzeć chciwym okiem” (Septuaginta, Zwoje znad Morza Martwego 4Q51 (=4QSam(a)))

1 Sam 2:33 „twoje oczy… twoje serce” a „jego oczy… jego serce” (Septuaginta, Zwoje znad Morza Martwego 4Q51 (=4QSam(a)))

1 Sam 2:33 „umrą jako młodzi mężczyźni” a „zginą od miecza” (Septuaginta, Zwoje znad Morza Martwego 4Q51 (=4QSam(a)))

1 Sam 3:4 „zawołał Samuela” a „zawołał: «Samuelu! Samuelu!»” (Septuaginta, Zwoje znad Morza Martwego 4Q51 (=4QSam(a)))

1 Sam 14:49, 1 Sam 18:17 „Merab” a „Merob” w zwoju znad Morza Martwego 4Q51 (=4QSam(a)) w 1 Sam 14:49, w zwoju znad Morza Martwego 1Q7 (=1QSam) w 1 Sam 18:17 oraz w Septuagincie (Expositor’s Bible Commentary, tom 3, str. 669)

Księga Hioba 22:8 (brak) w porównaniu z „A ty mówisz” (targum z zwojów znad Morza Martwego do Księgi Hioba 11Q10 (=11QtgJob)).

Księga Hioba 22:17 „im” w porównaniu z „nam” (Septuaginta, syryjski, Targum ze zwojów znad Morza Martwego)

Ps 119:37 „na Twojej drodze” (hebrajski tekst masorecki, Septuaginta, Wulgata) w porównaniu z „zgodnie z Twoim słowem” (dwa rękopisy masoreckie, zwoje znad Morza Martwego i targumy aramejskie)

Iz 7:14 Tekst masorecki: „nada mu imię” a Septuaginta i Zwoje z Morza Martwego (Wielki Zwoj Izajasza): „Jego imię będzie nazwane”. Różnica polega na jednej spółgłosce.

Iz 53:11 „cierpienie jego duszy i będzie zadowolony” w porównaniu z „cierpienie jego duszy, ujrzy światło życia i będzie zadowolony”

Iz 61:1 (brak) (MT, Septuaginta) w porównaniu z: „umarli zostaną wskrzeszeni” (Zwoje znad Morza Martwego 4Q521)

Jer 3:1 „Mówiąc: jeśli” (MT) a „Jeśli” (zwoje znad Morza Martwego, Septuaginta, syryjski)

Jer 3:8 „Widziałem, że dałem” (MT) a „Ona również widziała, że dałem” (1 rękopis MT, zwoje znad Morza Martwego, Septuaginta, syryjski)

Dan 10:16 „ktoś, kto wyglądał jak człowiek” a „coś, co wyglądało jak ręka człowieka” (Septuaginta, zwoje znad Morza Martwego, jeden hebrajski tekst masorecki)

Hab 2:16 „zostać obnażonym” (MT) kontra „chwiać się” (Zwoje znad Morza Martwego, Septuaginta, Akwila Żyd (126 r. n.e.) oraz tekst syryjski).

Zmiana wniosków: Przed odkryciem zwojów znad Morza Martwego Septuagintę uważano jedynie za gorsze tłumaczenie tekstu masoreckiego. Jednak wiele różnic między zwojami znad Morza Martwego a tekstem masoreckim dotyczy miejsc, w których zwoje znad Morza Martwego i Septuaginta są zgodne. Wydaje się zatem, że Septuaginta była nie tyle kiepskim tłumaczeniem tekstu masoreckiego, co raczej tłumaczeniem pochodzącym z innej rodziny rękopisów hebrajskich, wspólnej z niektórymi zwojami znad Morza Martwego (choć nadal istnieją fragmenty, w których tłumacze Septuaginty byli zdezorientowani lub popełnili błędy).

Bibliografia dotycząca tego pytania: przypisy w Bibliach NASB, NIV, NKJV i NRSV oraz „The Expositor’s Bible Commentary”. Tłumaczenie masoreckie porównano z „Literal Translation” Jaya P. Greena, a wersja z Septuaginty pochodzi z tłumaczenia Sir Lancelota C.L. Brentona pt. „The Septuagint: Greek and English”.

Pytanie: Czym jest tekst masorecki?

Odp.: Masoreci byli skrybami wywodzącymi się z tradycji faryzeuszy, którzy żyli po czasach Jezusa. Istnieje wiele rękopisów masoreckich, ale pochodzą one z okresu po 900 r. n.e. Kodeks Leningradzki (1008 r. n.e.) był dobrze zachowanym tekstem masoreckim, który stanowił podstawę tłumaczenia NIV, zgodnie z „The Expositor’s Bible Commentary”, tom 3, str. 246.

P: Czy Bóg Starego Testamentu jest inną istotą, złą lub zbłąkaną, w porównaniu z Bogiem Nowego Testamentu?

Odp.: Jest to jedna z dwóch lub trzech nauk wspólnych dla wszystkich odłamów starożytnej herezji zwanej gnostycyzmem. Niektóre z ich argumentów opierały się na tym, że Nowy Testament uchylił starotestamentowe przepisy żywieniowe, na kontraście między tym, co widzialne, a tym, co niewidzialne we wszechświecie, oraz na przekonaniu, że skoro materia jest całkowicie zła, to tylko zły bóg mógłby ją stworzyć.

Poza Biblią już Klemens Rzymski (96–98 r. n.e., 1 List Klemensa, rozdz. 4, tom 1, str. 6) potwierdzał, że Bóg Starego Testamentu jest dobry. Możemy powiedzieć, że Ten, który jest przyjacielem Abla i przyjacielem Abrahama, jest moim przyjacielem.

Teofil z Antiochii (168–181/188 r. n.e.) był jednym z najwcześniejszych pisarzy chrześcijańskich, którzy wspomnieli o stworzeniu świata i wyraźnie stwierdzili: „Bóg nie stworzył bowiem niczego złego” (Do Autolika, księga 2, rozdz. 17, str. 101).

Tertulian skutecznie obalił teorię o innym Bogu Starego Testamentu w swoim dziele „Pięć ksiąg przeciwko Marcionowi” z 207/208 r. n.e. Oto niepełne streszczenie tego, co napisał.

a. Tertulian twierdzi, że nie można znaleźć żadnego kościoła pochodzenia apostolskiego, który zaprzeczałby istnieniu Stwórcy. „Jeśli jednak okaże się, że kościoły były zepsute od samego początku, to gdzie można znaleźć te czyste?… Pokażcie nam zatem jeden ze swoich kościołów, wywodzący się od apostoła, a wygracie tę sprawę”.

b. Dlaczego dobry bóg miałby ratować człowieka, gdyby go nie stworzył?

c. Dlaczego zły bóg przepowiedział nadejście Chrystusa w Starym Testamencie? Nowy Testament określa te przepowiednie jako dotyczące dobrego Chrystusa.

d. Jeśli zły bóg przepowiedział złego Chrystusa, dlaczego dobry bóg zapobiegł przyjściu złego Chrystusa i wysłał w jego miejsce dobrego Chrystusa? Dobry bóg powinien był najpierw pozwolić przyjść złemu Chrystusowi, zamiast wprowadzać ludzi w błąd, sugerując, że to zły bóg przepowiedział dobrego Chrystusa.

e. Dlaczego Jezus cytował Stary Testament jako autorytet?

f. Dlaczego Marcion musiał odrzucić fragmenty Ewangelii Łukasza i inne części Nowego Testamentu, aby poprzeć swój pogląd?